بینامتنیت قرآنی و روایی در شعر دعبل خزاعی

نوع مقاله: مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه اراک

2 استادیار گروه الهیات دانشگاه اراک

چکیده

 بینامتنیت (intertextuality) از جمله گرایش‌های نقد جدید می‌باشد که به ارتباط و تعامل بین متون می‌پردازد؛ بر اساس این نظریه، هیچ متنی خودبسنده نیست و آثار ادبی در تعامل با یکدیگر می‌باشند. بر طبق این نظریه، متون و گویندگان آن‌ها متأثر از یکدیگر بوده و آگاهانه و یا ناخودآگاه از سرچشمه‌های ادبی و فکری یکدیگر بهره جسته‌اند. این نظریه در حوزه‌ی ادبیات ملل بازتاب و کارکردی غیرقابل انکار دارد؛ چرا که عرصه‌ی ادبیات، نقطه تلاقی افکار و اندیشه‌هاست و شاهکارهای ادبی هر ملتی پیوسته مورد تقلید و تأثر گویندگان و سرایندگان هر دوره است.
 متون دینی از جمله منابعی است که ادیبان مسلمان از آن بهره‌ی بسیار برده‌اند. قرآن کریم شاخص‌ترین و مهم‌ترین این متون می‌باشد که جنبه‌های ادبی و بلاغی آن در کنار مفاهیم و آموزه‌های اخلاقی آن موجب شده است تا جایگاه ویژه‌ای در میان ادیبان مسلمان بیابد. آنان همواره با سرچشمه‌‌ی زلال قرآن و مفاهیم والای آن مأنوس بوده‌اند و مضامین قرآنی را به صورت مستقیم یا غیر مستقیم در آثار خود بازتاب داده‌اند؛ از جمله‌ی آنان، شاعر متعهد و برجسته‌ی شیعی، دعبل خزاعی می‌باشد که شعر و زندگی خود را وقف دفاع از اهل بیت پیامبر (ص)، گسترش آرمان‌های تشیع و نشر فرهنگ قرآن و حدیث، با زبان شعر کرد.
 روابط بینامتنی قرآن کریم با اشعار دعبل به گونه‌ای زیبا و هماهنگ صورت پذیرفته است. این شاعر شهیر شیعه از آیات قرآن و احادیث شریف نبوی در اشعارش بهره‌ی فراوانی برده و ژرفای این تأثیرپذیری لفظی و معنوی در اشعارش کاملاً نمایان است. در واقع شاعر، زبان شعریش را با زبان آراسته‌ی قرآن و أحادیث زینت داده است. شکل بینامتنی اشعار دعبل با قرآن و أحادیث، از نوع بینامتنی مستقیم یا آشکار و روابط میان آن بیش‌تر از نوع نفی جزئی (اجترار) و گاه نفی متوازی (امتصاص) می‌باشد.
 این جستار به بررسی شعر دعبل خزاعی از منظر روابط بینامتنی می‌پردازد و پس از ارزیابی اشعار وی بر اساس اصول و قواعد این نظریه، بر آن است تا تأثیرپذیری وی از آیات و روایات را تبیین کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Qur’anic and Tradition Intertextuality in De'bel Khzay’s Poetry

نویسندگان [English]

  • qasem mokhtari 1
  • ebrahim ebrahimi 2
چکیده [English]

Intertextuality is a new trend in literary criticism which considers the relationships and interactions between the texts. According to this theory, no text is unique, independent of other relating texts, and literary texts interact and interrelate with each other. As such texts and their authors influence each other and un/consciously benefit from their literary and intellectual sources. This notion has certain functions and reflections in the literature of nations, since literature is the arena of such interrelations, and the literary masterpieces of every nation is subject to influence and mimicry by poets and authors of ages.
   Religious texts are of sources from which Muslim literary writers have always benefited. The Glorious Qur’an is the most significant and conspicuous source which its literary and rhetorical aspects together with its ethical concepts and teachings caused it to have a especially high positions among Muslim men of letters. These have been always dealing with the Qur’an and its influential concepts, and have reflected in/directly the Qur’anic concepts and meanings in their works. Of these, is the prominent and responsible Shiite poet, De'bel -e-Khazaie, who devoted his life and poetic career to defending the House holders of the Prophet (S), development of Shiite’s precepts, and developing the Qur’an and Hadith via his poetry. 
   Intertextual relations of the Qur’an and De'bel ’s poetry are very fine-looking and harmonic. This renowned Shiite poet has been deeply influenced by and benefited from the Qur’an and the Prophet’s Hadiths; the depth of such literal and semantic influences is quite apparent in his poems. In fact, he decorated his poetic language with that of the Qur’an and Hadith.  The intertextual form of of De'bel ’s poetry is direct or explicit, and is based on minor negation (ejterar) and sometimes parallel negation (emtesas)
  This study examines De'bel  Khazaie’s poetry from the perspective of intertextuality. After evaluating his poems based on the principles of this theory, it goes on to determine the influences of the Qur’an and Hadith on his poems.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • Hadith
  • intertextuality
  • De'bel Khzaie