تحلیل گفتمان انتقادی سوره قصص بر اساس رویکرد نورمن فرکلاف

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات عربی- دانشگاه فردوسی- مشهد

2 دانشجوی دکترای زبان و ادبیات عربی- دانشگاه فردوسی- مشهد

چکیده

تحلیل گفتمان انتقادی، رویکردی نو از نظریۀ تحلیل­گفتمان است که به دو رویکرد اجتماعی و زبانشناختی پرداخته می­شود. در رویکرد اجتماعی به گفتمان، بافت موقعیّتی و در رویکرد زبانشناختی، بافت متنی تشریح می­شود. نظریۀ تحلیل­گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، یکی از مشهورترین نظریه­های حوزۀ گفتمان­کاوی به­شمار می­آید که در تلاش است ضمن بیان رابطۀ میان ملاک­های درونی و برونی متن، قدرت مسلّط جامعه­ای را که اثر ادبی در آن شکل گرفته، از طریق سه محور توصیف، تفسیر و تبیین مورد کنکاش قرار دهد. این نوشتار درصدد است به گفتمان­کاوی سورۀ قصص در سطوح سه­گانه بپردازد و به این پرسش­ها پاسخ دهد که: تأثیر فرامتن در سورۀ قصص چگونه رُخ داده است؟ آیا گفتمان رسمیِ حاکم بر سورۀ قصص بر اقشار اجتماعی نمود یافته است؟ نتایج فرامتن و گفتمانِ رسمی در این سوره کدام است؟ روش پژوهش با استفاده از ابزار کتابخانه­ای و به­صورت توصیفی- تحلیلی و براساس الگوی تحلیل گفتمان فرکلاف است. نتایج نشان می­دهد که در سطح توصیف، با کنکاش ساختار متنی همچون واژگان و جملات، ایدئولوژی تبیین شده است. در سطح تفسیر، غلبۀ گفتمان الهی است که دربرابر گفتمان­های استکباری به­وضوح دیده می­شود. در سطح تبیین، تأثیرگذاری فرامتن و گفتمان رسمی بر جامعه، شخصیّت­ها و آیندۀ آنان، نمود می­یابد.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Discourse Analysisof Surah Al-Qasas Using Norman Fairclough's Approach

نویسندگان [English]

  • Seyed Hossein Seyedi 1
  • Vafa Mahfouzi Mousavi 2
1 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Ferdowsi University of Mashhad
2 PhD Student of Arabic Language and Literature, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

 
 
 
Critical discourse analysis is a new approach to discourse analysis that integrates both social and linguistic approaches. In the social approach to discourse, the situational context and in the linguistic approach, the contextual context are described. Norman Fairclough's theory of critical discourse analysis is one of the most popular theories in the field of discourse analysis. While seeking to express the relationship between the internal and external criteria of the text, this theory explores the dominant power of societies where a given literary work has been formed via three dimensions of description, interpretation, and explanation. Taking a descriptive-analytical approach, this article aimed to analyze the discourse of Surah Al-Qasas using Fairclough's approach and answer the following questions: How has the effect of hypertext occurred in Surah Al-Qasas? Has the formal discourse of Surah Al-Qasas been reflected in the social strata? What are the results of the hypertext and formal discourse in this surah? The results show that at the level of description, ideology has been explained by discussing the textual structure such as words and sentences. At the level of interpretation, it is the dominance of the divine discourse that is most clearly seen in the face of arrogant discourses. At the level of explanation, the influence of the hypertext and formal discourse on society, public figures and their future are reflected.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical Discourse Analysis
  • Norman Fairclough
  • Surah al-Qasas
  1. تونجی، محمد (1999)، المعجم المفصل فی الأدب، بیروت، دار الکتب العلمیه.
  2. الخفاجی، عبدالمنعم (1995)، مدارس النقد الأدبی، بیروت، دار العصریه اللبنانیه.
  3. الخطیب، عبدالکریم (1965)، القصص القرآنی فی منظومه و مفهومه، الطبعة الأولی، القاهرة، دار الفکر العربی.
  4. الهاشمی، احمد(1999)، جواهر البلاغة فی المعانی و البیان و البدیع، الطبعة الأولی، بیروت، المکتبة العصریة.
  5. الصافی، محمود بن عبد الرحیم (1418ق)، الجدول فی إعراب القرآن الکریم، الطبعة الرابعة، الناشر، دار الرشید- دمشق، مؤسسة الإیمان- بیروت.
  6. الطباطبایی، محمدحسین(1379ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، منشورات إسماعیلیان.
  7. مرتاض، عبدالملک (1998)، فی تقنیّات السّرد، الکویت، عالم المعرفة.
  8. میلز، سارا (2012)، الخطاب، ترجمه و تقدیم غریب اسکندر، الطبعه الأولی، لبنان، دار الکتب العلمیه.
  9. آقابخشی، علی و مینو افشاری­راد(بی­تا) فرهنگ علوم سیاسی، بی­نا.
  10. آقاگل­زاده، فردوس(1385)، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
  11. احمدیان، ابراهیم و محمد خطیبی، کوشکک، محمدتقی رکنی­لموکی، محمود سراجی، حمید نگارش، سید قوام‌الدین حسینی سیاهکلرودی (1385)، فرهنگ شیعه، چاپ اوّل، قم، زمزمۀ هدایت.
  12. بهرامپور، شعبانعلی(1379)، درآمدی بر تحلیل گفتمان و تحلیل گفتمانی، تهران، انتشارات فرهنگ گفتمان.
  13. پروینی، خلیل(1379)، تحلیل ادبی و هنری داستان­های قرآنی، چاپ اول، تهران، فرهنگ گستر.
  14. سلطانی، سید علی­اصغر(1384)، قدرت، گفتمان و زبان، ساز و کارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران، تهران، نی.
  15. عباس­نژاد، محسن(1385)، راهنمای پژوهش در قرآن و علوم روز؛ قرآن، ادب و هنر، چاپ اول، مشهد، بنیاد پژوهش­های قرآن حوزه و دانشگاه.
  16. فرکلاف، نورمن(1379)، تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمۀ فاطمه شایسته پیران و دیگران، چاپ اول، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.
  17. کلانتری، عبدالحسین(1391)، گفتمان از سه منظر زبان­شناختی، فلسفی و جامعه­شناختی، چاپ اوّل، تهران: نشر جامعه­شناسان.
  18. مکاریک، ایرناریما(1383)، دانشنامه نظریه­های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، چاپ دوم، تهران، آگاه.­
  19. مک­دانل، دایان(1380)، مقدمه­ای بر نظریه­های گفتمان، ترجمه حسین علی نوذری، تهران، فرهنگ گفتمان.
  20. میرصادقی، جمال(1376)، عناصر داستان، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمی.
  21. میلز، سارا(1382)، گفتمان، ترجمه فتاح محمدی، زنجان، نشر هزاره سوم.
  22. یارمحمدی، لطف الله(1383)، گفتمان شناسی رایج و انتقادی، چاپ اول، تهران، هرمس.
  23. یورگنسن، ماریان و فیلیپس لوئیز (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمۀ هادی جلیلی، تهران، نی.

                                                                                                                         

  1. Baker, Paul and Ellece, Sibonile(2011), Key Terms in Discourse Analysis, London, Continuum.
  2. Blommaert, Jan(2005), Discourse, a Critical Introduction, Cambridge, Cambridge University Press.
  3. Delueze. “Intellectuals and power” a conversation between Michele Foucault and Gilles Delueze. Sherry simon, Oxford, Blackwell.
  4. Chrastise, Black, J.(2011)Politicians and Rhetorice,The Persuasive Power of Metaphore (2nd ed.). New York, Palgrave Macmillan.
  5. Chouliarak, L. and Fairclough, N.(1991). Discourse in Late Modernity, Rethinking Critical Discourse Analysis Edinburgh, University Press.
  6. Fairclough, Norman.(1989), Language and Power, London, Longman.
  7. Fairclough, Norman(2001), “Critical Discourse Analysis as a Method in Social Scientific Research” In, Wodak, Routh and Michael Meyer, Publications Ltd.
  8. صالحی، پیمان، افشار، طاهره(1398)، تحلیل گفتمان انتقادی داستان حضرت موسی(ع) در قرآن کریم(بر اساس الگوی نورمن فرکلاف)، فصلنامه علمی_ پژوهشی پژوهشهای قرآنی، سال بیست و چهارم، شماره 3، پیاپی92، صفحات 59-82.
  9. عباسی، نسرین و عبدی، صلاح الدین(1391)، بررسی رمان "الصبار" سحر خلیفه سوره یوسف(ع) (بر اساس الگوی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف)، دو فصلنامه علمی پژوهشی نقد ادب معاصر عربی، سال دوم، شماره سوم.
  10. موسوی، سید رضا و دیگران(1393)، جلوه­های هنری در قصص قرآن کریم، فصلنامه مطالعات قرآنی، سال پنجم، شماره 19.
  11. مؤمنی، محمد(1395)، «بررسی تحلیل گفتمان انتقادی سوره یوسف(ع)(بر اساس الگوی نورمن فرکلاف)»، چهارمین کنفرانس بین­المللی پژوهشهای کاربردی در مطالعات زبان، تهران، موسسه آموزش عالی نیکان، https://www.civilica.com/Paper-ELSCONF04.
  12. یزدانی، فرشته و محمّد نبی­احمدی(1400)، تحلیل گفتمان انتقادی سورۀ بروج از منظر نورمن فرکلاف، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال پنجم، شمارۀ اوّل، بهار، صص3-24.