بررسی تطبیقی استعارۀ مفهومیِ "عشق، جنگ است" در مفهوم‌سازیِ "فنا" در دیوان شمس و قرآن

نوع مقاله: مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 (دانشیارگروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهرا)

2 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهرا

چکیده

مطالعات زبان‌شناسیِ شناختی می‌‌گوید بشر بدون استعارة مفهومی توانایی اندیشیدن ندارد. به کمکِ استعارة مفهومی، می‌توان با افکار اهل زبان بیشترآشنا شد. باتوجه‌به شیوة تفکر بشر، انسان برای بیان امور معنوی و انتزاعی، به مصداق‌های مادی نیازمندست. ادبیات فارسی که دوره‌ای گزارشگر حالات عرفانی بوده، برای مفهومی‌کردنِ بسیاری از این حالات، از حوزه‌های مادی استفاده‌کرده است. یکی از این امورِ معنوی «فنا» است که با حوزۀ عینیِ«جنگ» مفهوم‌سازی شده است. عرفان در ادب فارسی بسیار به حوزۀ جنگ تشبیه شده­ است؛ می‌توان گفت طرحِ جنگ و خونریزی در ژانر حماسی، به‌نوعی در ژانر عرفانی انعکاس یافته‌ و در شعر فارسی به ویژه در دورة اسلامی به یک سنت ادبی تبدیل شده و مضامینِ عرفانی ماندگاریِ را نمایان کرد؛ به‌گونه‌ای‌که با درک استعارة مفهومیِ «عشق، جنگ است»، فهم برخی مفاهیم ماورایی درعرفان، از طریق زیراستعاره‌هایی مانند «عرفان، جنگ است»، آسان‌تر خواهد بود. هدف این پژوهش پاسخ به این سؤالاتست که استعارة نامبرده، چگونه در غزلیات مولانا شکل‌گرفته ‌و نیز این مفهوم‌سازی تا چه اندازه تحت‌تاثیر سازوکار شناختی قرآن بوده است. این پژوهش با روش توصیفی -تحلیلی پس از اﺳﺘﺨﺮاج ﺧﺮده اﺳﺘﻌﺎره­ﻫﺎی ﻣﻔﻬﻮمی در غزلیات شمس و تطبیق یافته‌ها با آیات و تحلیل محتوی، با رویکرد «نظریۀ معاصر استعاره» به سؤالات بالا پاسخ می‌دهد. طبق ﺗﺤﻠﻴﻞ استعارۀ «عشق، جنگ است» نشان داده که این استعاره مؤید این زیر‌استعاره است: «عشق، فنا (وصل) است». شواهد شعری در این پژوهش از صد و ده ‌غزل از دیوان شمس و سوره‌های مدنی است. نتایج حاکی از آن است که با حذف این استعاره از شعر فارسی (به‌ویژه در سبک عراقی)، متون عرفانی، بسیار بی‌مایه خواهد شد.
 
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Conceptual Metaphor of "Love is War" in the Conceptualization of Fanā in Diwan-e Shams and the Qur'an

نویسندگان [English]

  • Mahboobeh Mobasheri 1
  • Leila Valizadeh Pasha 2
1 / Associate Professor, Department of Persian Studies and Literature, Alzahra University
2 PhD student, Department of Persian Studies and Literature, Alzahra University.
چکیده [English]

Cognitive linguistics says that humans are deprived of the ability to think without conceptual metaphor. Using conceptual metaphor, one can know more deeply about the thoughts of language users. Given the way humans think, they need material examples to express spiritual and abstract concepts. Being a means of conveying the states of mystics at some point in time, Persian literature has employed material fields of words to conceptualize most of these states. One of the spiritual matters is “fanā”, which has been conceptualized through the objective domain of “war”. Mysticism has often been described as warfare in Persian literature. It can be said that war and bloodshed in the epic genre have somewhat been reflected in the mystical genre and have become a literary tradition in Persian poetry particularly during the Islamic Era, displaying lasting mystical concepts. To grasp some metaphysical concepts in mysticism would be easier through conceptual metaphors such as “love is war”. The current study thus aims to answer the question of how this metaphor has been formed in the sonnets of Rumi and to what extent has this conceptualization been influenced by the cognitive mechanism of the Qur'an. Thus, having extracted conceptual micro-metaphors from Diwan-e-Shams, matching the findings with ayahs and content analysis, the study provided an answer to the above-mentioned question, taking a "contemporary metaphor theory" approach. The analysis of the metaphor “love is war” showed that this very central metaphor confirms the micro-metaphor that “love is fanā (joining)”. The corpus of this study consisted of a hundred and ten sonnets from Diwan-e Shams and Medinan surahs. The findings indicate that removing this metaphor from Persian poetry (especially in the style of Iraq), will result in shallow mystical texts.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • the Qur'an
  • Diwan-e Shams
  • conceptual metaphor
  • Love
  • fanā
  1. قرآن، ترجمه: محمدمهدی فولادوند.
  2. آقاحسینی، حسین؛ همتیان، محبوبه، (1394)، نگاهی تحلیلی به علم بیان، تهران: سمت.
  3. ازهری، محمدبن احمد، (،۱۴۲۱هـ.ق یا 2001 م)، تهذیب اللغه، ج۴، حاشیه‌نویس: حامد عبدالکریم، لبنان، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
  4. انصاری، خواجه عبدالله، (۱۳۶۲)، طبقات الصوفیه، تصحیح: محمدسرور مولایی،تهران: توس.
  5. براهنی، رضا، (۱۳۵۸)، طلا در مس، ج ۱،چ سوم، تهران: کتاب زمان.
  6. بهنام، مینا، (1389) ، استعارۀ مفهومی نور در دیوان شمس، فصلنامۀ علمی- پژوهشی نقد ادبی، سال 3، شمارة 10،صص ۹۱-۱۱۴.
  7. پورنامداریان، تقی، (1388)، درسایه آفتاب، تهران: سخن
  8. جامی، نورالدین عبدالرحمان، (1370)، نفحات الانس، به کوشش دکتر محمود عابدی، چ دوّم، تهران: انتشارات اطلاعات.
  9. جرجانی، عبدالقاهر، (۱۴۱۲ق)، اسرارالبلاغه، تعلیقات: محمود محمد شاکر، ناشر:دارالمدنی بجده.
  10. حسین‌پورچافی، علی، (۱۳۸۶)، بررسی و تحلیل سبک شخصی مولانا، چ دوم، تهران: سمت.
  11. دهخدا، علی‌اکبر، (۱۳۷۷)، لغت نامه، چ دوم، تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  12. رییسیان، غلامرضا و عبدالعلی پاکزاد، (۱۳۹۲)، مهارت غلبه بر نفس امّاره در قرآن، سراج منیر، مقالۀ ۵، دورۀ۴، ش۱۲، صص۱۱۹-۱۴۸.
  13. رنجبران، داود، (1388)، جنگ نرم، چ دوم، تهران: ساحل اندیشه.
  14. سجودی، فرزان، (۱۳۷۷)، شعرشناسی مکتبی پراگ، متن‌پژوهی ادبی،  دوره 2، شماره 5.6، صص۱۰۷-۱۱۶.
  15. شیمل، آنه ماری، (۱۳۸۹)، من بادم تو آتش )دربارۀ زندگی و آثار مولانا)، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، چ سوم، تهران: توس.
  16. طباطبایی، سید محمد حسین، ( ۱۳۸۸)،  المیزان فی تفسیرالقرآن ، چ پنجم ، قم: دفترتبلیغات اسلامی.
  17. عسگری، ابوهلال، (۱۴۱۹)، االصناعتین، چ اول، لبنان، بیروت: مکتبه العصریه.
  18. فاطمی سید حسین، (1395)، تصویر‌گری درغزلیات شمس، امیرکبیر: تهران.
  19. فیض کاشانى، ملا محسن، (1423ق(، الحقائق فى محاسن الاخلاق، محقق: عقیلى‏، محسن، چ دوم، قم، دار الکتاب الاسلامى.
  20. -فروزانفر، بدیع الزمان، (1380)، کلیات شمس تبریزی ، تهران: دوستان.
  21. فریدی، مریم و تدین، مهدی، (۱۳۹۳)، تجلی وحدت در مثنوی مولانا و تائیۀ ابن فارض، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)»، سال هشتم، شماره اول، پیاپی ۲۶، صص۵۹-۶۷.
  22. کاتب‌، عبدالحمیدبن‌ یحیی‌، (1374/1954)، رساله‌ عبدالحمید الکاتب‌ فی‌ نصیحه‌ ولی‌ العهد ، در رسائل‌ البلغاء ، اختیار و تصنیف‌ محمد کردعلی‌، قاهره‌: لجنه‌ التألیف‌ و الترجمه‌ والنشر.
  23. کلینی، محمد بن یعقوب، (۱۴۰۷ق )، الکافی، چ چهارم، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  24. کوچش، زلتن (۱۳۹۳)، مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره، ترجمه: شیرین پورابراهیم، تهران: سمت.
  25. لیکاف، جورج، (1390) ، نظریة استعارة معاصر، ترجمة فرزان سجودی، استعاره، مبنای تفکر و ابزار زیبایی‌آفرینی (مجموعه مقالات)، به کوشش فرهاد ساسانی، تهران: سورة مهر، صص 195-298.
  26. مجلسی، محمد باقر،  (۱۴۰۴)، بحار الانوار، مصحح: محمدباقر محمودی، بیروت: دارالاحیاءالتراث‌العربی.
  27. معصومی.علی و مریم کردبچه، (۱۳۸۹)، استعاره‌های هستی‌شناختی در دست‌نوشته‌های کودکان، پازن، سال ششم، ش ۲۲، صص۷۶-۹۷.
  28. موحد، محمد علی، )1379شمس تبریزی، چ اول، تهران: طرح نو.
  29. مولوی، جلال‌الدین، (137۰)، مثنوی معنوی، تحصحیح رینولد الین نیکلسون، تهران: نشر طلوع.
  30. نویا، پل، (۱۳۷۳)، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه: اسماعیل سعادت، چ اول، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  31. هاشمی، زهره، (1389) ، نظریۀ استعارۀ مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون، ادب پژوهی، شمارة 12، صص۱۱۹-۱۴۰.
  32. _______ ، (1394 )، عشق صوفیانه درآینه استعاره، تهران: انتشارات علمی.
  33. همدانی، عین‌القضات (۱۳۷۳)، تمهیدات، تصحیح: عفیف عسیران، چ سوم، تهران: منوچهری.
  34. Jindo, J. Y. 2010. Biblical metaphor reconsidered. HARVARD SEMITIC MONOGRAPHS Series. no.. Indiana: Eisenbrauns.
  35. Kovecses, Z., 2010. Metaphor: A Practical Introduction. Oxford: OxfordUniversity.
  36. Lakoff, G. and M. Johnson (1980). Metaphors We Live By. Chicago, University of Chicago Press.