https://paq.araku.ac.ir/ فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی fa daily 1 Sun, 22 Nov 2026 00:00:00 +0330 Sun, 22 Nov 2026 00:00:00 +0330 https://paq.araku.ac.ir/article_740819.html مفهوم «گیاه جاودانگی» به مثابه یکی از کهن‌الگوهای بنیادین، بازتاب‌دهنده اضطراب وجودی بشر در مواجهه با پدیده مرگ است. پژوهش حاضر با کاربست روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه چارچوب اسطوره‌شناسی تطبیقی و رویکرد نشانه‌شناسیِ هستی‌شناختی، به واکاوی دگردیسی معنایی این مفهوم در گذار از گفتمان اساطیری به نظام نشانگانی قرآن کریم می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از یک چرخش معنایی بنیادین در منطق وحی نسبت به اسطوره است؛ بدین‌گونه که در جهان‌بینی اساطیری، جستجوی جاودانگی تکاپویی مادی، برون‌سو و افقی است که مقهور جبر فناپذیری می‌گردد. در مقابل، قرآن کریم با واسازی این کلان‌روایت، ترکیب «شجرة الخلد» را نه به عنوان حقیقتی نجات‌بخش، بلکه در مقام نشانه‌ای از فریب شناختیِ شیطان و توهم خلود جسمانی بازنمایی می‌کند. در این نظام گفتمانی، رویکرد انسان به این درخت، نقطه آغاز «هبوط» و سرآغازِ گذار معرفت‌شناختی به سوی بیداری، اختیار و پذیرش تکلیف ارزیابی می‌شود. کلام وحی با معرفی استعاره جایگزینِ «شجره طیبه»، جستجوی نافرجام اکسیر بیرونی را به فرایندی درون‌سو و استعلایی تغییر جهت داده و سیر تکاملِ سوژه مضطرب و جبرگرای اساطیری به انسان آگاه، مختار و هدفمند قرآنی را تبیین می‌نماید. https://paq.araku.ac.ir/article_740914.html رولان بارت نظریه‌پرداز معاصر فرانسوی، با ارائه الگوی رمزگان پنج‌گانه (هرمنوتیکی، کنشی، معنابنی، نمادین و فرهنگی)، ابزاری دقیق برای تحلیل لایه‌های پنهان متون روایی فراهم آورده است. با توجه به اینکه داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن، روایتی سرشار از آموزه‌های توحیدی و مراحل سلوک ایمانی است، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، این داستان را بر اساس رمزگان بارت بررسی و به استخراج و تحلیل لایه‌های معنایی آن پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر پنج رمزگان در این روایت کاملاً قابل بازیابی است. رمزگان هرمنوتیکی از طریق طرح معماهایی مانند چیستی پروردگار، سرنوشت ابراهیم در آتش، علت ذبح اسماعیل و ماجرای پرندگان چهارگانه، مخاطب را به تعلیق و سپس کشف حقیقت سوق می‌دهد. رمزگان کنشی، زنجیره‌ای پیوسته و هدف‌مند از افعال (جست‌وجوی حقیقت، بت‌شکنی، مهاجرت، میزبانی فرشتگان و آزمون قربانی) را ترسیم می‌کند که به شکلی منسجم به کنش پایانی، یعنی استقرار مقام امامت و دعای برپاداری توحید می‌انجامد. رمزگان معنابنی، دلالت‌های ضمنی شخصیت ابراهیم (خلیل‌الله، حنیف، تسلیم محض) و مکان‌هایی مانند بیت‌العتیق و وادی غیر ذی زرع را برجسته می‌سازد. رمزگان نمادین، تقابل‌های بنیادین چون کفر/ایمان، بت‌پرستی/توحید، طغیان/تسلیم، و ترس/امنیت را به نمایش می‌گذارد. رمزگان فرهنگی نیز آموزه‌های فرهنگی و تمدنی چون عبودیت، حج، قربانی و الگوی زیست موحدانه در برابر نظام شرک را بازتولید می‌کند.