فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

بررسی تاریخمندی نصر حامد ابوزید در فرایند فهم متن بر اساس کاربست وجه در دستور نظام‌مند هالیدی (مطالعه موردی سوره انفال)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجو دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی،دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 استاد، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
نصر حامد ابو زید در فرایند فهم متن معتقد به تاریخمندی است. تاریخمندی وی به دو بخش تاریخمندی متن و تاریخمندی فهم تقسیم شده است. تاریخمندی متن به این معناست که متن قرآن در بستر بافت تاریخی اجتماعی دوره جاهلی و در طی 23 سال تشکیل‌یافته است و تاریخمندی فهم به افق معنایی دریافت‌کننده متن مربوط است و معنا را حاصل آن افق می‌داند. یکی از پیامدهای تاریخمندی مخاطب‌محوری و عدم قصدیت مؤلف است، درحالی‌که «وجه» یکی از مهم‌ترین عناصر فرانقش بینافردی در دستور نظام‌مند هالیدی است که کارکرد گفتمانی مهمی در بیان قصد مؤلف و قطعیت آن می‌باشد. برای بررسی نگرش گوینده می‌بایست عناصر وجه که مهم‌ترین آنها فاعل و عنصر خود ایستا است، توجه کرد. سوره انفال یکی از مهم‌ترین سوره‌هایی است که واقعه تاریخی اولین جنگ اسلام (جنگ بدر) را بازگویی می‌کند. پژوهش مورد‌نظر سعی دارد بر این سؤال پاسخ دهد: چگونه می‌توان در سوره انفال باتکیه‌بر ساخت وجهی در فرانقش بینافردی به‌قصد مؤلف برسیم؟ روش تحقیق در این پژوهش توصیفی - تحلیلی باتکیه‌بر ساخت وجهی فرانقش بینافردی نقش‌گرای هالیدی و بیان عناصر دستوری این ساخت است. مهم‌ترین نتایج این پژوهش آن است که عناصر زیر مجموعه وجه یعنی فاعل و عنصر خود ایستا که شامل زمان‌داری و نوع وجه است، می‌تواند بیانگر قطعیت مؤلف در بیان گزاره‌های اتفاق افتاده در این جنگ باشد. بسامد بالای فعل ماضی و وجه اخباری در انفال بیانگر این است که مؤلف متن با قاطعیت و اطمینان بیشتری در مورد حادثه سخن می‌گوید؛ بنابراین قصدیت مؤلف با کاربرد عناصر وجهی نمایان شده، درحالیکه در نگاه تاریخمند أبوزید معنای متن تابع افق معنایی خواننده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analyzing the Historicity of Nasr Hamed Abu Zayd in the Textual Interpretation Process based on the Use of Grammatical Mood in Halliday’s Systemic-Functional Grammar: A Study of Surah Al-Anfal

نویسندگان English

Zahra Dahhan 1
Khalil Parvini 2
Isa Motaghizadeh 2
1 PhD Student, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Nasr Hamid Abu Zayd advocates for the historicity of textual interpretation, dividing this concept into two dimensions: the historicity of the text and the historicity of understanding. The historicity of the text refers to the Qur’ān's formation within the socio-historical context of the Jahiliyyah period over 23 years, while the historicity of understanding relates to the recipient's semantic horizon, considering meaning as a product of that horizon. A significant consequence of this historicity is reader-centric interpretation and the negation of authorial intent. Contrasting this view, the grammatical concept of "mood" - a crucial element in Halliday's systemic-functional grammar - serves an important discursive function in expressing authorial intention and certainty. To analyze speaker attitude, one must examine mood elements, particularly the subject and finite elements. Surah Al-Anfal, which recounts the historic first battle of Islam (the Battle of Badr), serves as the focus of this study. The research addresses this central question: How can we discern authorial intent in Surah Al-Anfal through mood construction within Halliday's interpersonal metafunction? Employing a descriptive-analytical methodology, this study applies Halliday's mood system to examine grammatical elements. Key findings demonstrate that mood sub-elements (i.e., subject and finite elements, including temporality and mood type) reveal the author's certainty in narrating the battle's events. The high frequency of past tense and indicative mood in Al-Anfal indicates the text's assertive and confident tone regarding these historical events. Thus, while Abu Zayd's historical approach subordinates textual meaning to the reader's interpretive framework, this study shows that authorial intent is clearly manifested through mood elements in the Qur’anic text.

کلیدواژه‌ها English

textual interpretation
Halliday
grammatical mood
historicity
Nasr Hamid Abu Zayd
authorial intent
Surah Al-Anfal
  1. - القرآن الکریم

    1. آقاگل زاده، فردوس، عباسی، زهرا، ( 1391)، «بررسی وجه در زبان فارسی بر پایه ی نظریه فضاهای ذهنی، ویژه نامه زبان و گویش، مجله ادب پژوهی، ش 20، ص 135-154.
    2. ابن عاشور، محمدطاهر، (1420)، «التحریر والتنویر»، جلد 9، بیروت: موسسه التاریخ العربی.
    3. اعلایی، مریم، (1388)، « رساله دکتری: بررسی کتابهای علوم انسانی (سازمان سمت) در چارچوب دستور نظام مند نقش گرای هالیدی از منظر فرانقش متنی و بینافردی»، استاد راهنما: فردوس آقاگل زاده، دانشگاه تربیت مدرس دانشکده علوم انسانی.
    4. بن فریحة، قدور، أحمد، ملاح،(2018 م)، « إشکالیة قراءة القرآن فی ضوء التاریخیة عند نصر حامد أبوزید»، جامعة وهران2، مجلة التدوین، عدد 10، ص 65-75.
    5. التفتازانی، سعد الدین، (1389)، « شرح المختصر؛ علی تلخیص المفتاح للخطیب القزوینی فی المعانی والبیان والبدیع»، چاپ 6، قم: انتشارات اسماعیلیان.
    6. حامد أبوزید، نصر، (1995 م)، «النص، السلطة، الحقیقة؛ الفکر الدینی بین إرادة المعرفة و إرادة الهیمنة»، ط 1، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
    7. حامد أبوزید، نصر، (1994 م)، « نقد الخطاب الدینی»، ط 2، القاهرة: سینا للنشر.
    8. حامد أبوزید، نصر، (1998 م)، «مفهوم النص؛ دراسة فی علوم القرآن»، ط 4، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
    9. درپر، مریم، (1392)، «قطعیت بالای متن و قطعیت نویسنده در سبک نامه نگاری غزالی»، مجله علمی-پژوهشی جستارهای ادبی، ش دوم 181، ص 73-92.
    10. رحمانی پرهیزکار، زهرا، گلفام، ارسلان، افراشی، آزیتا، (1393)، «بررسی طرحواره‌های وجهیت در زبان فارسی با رویکرد شناختی»، فصلنامه مطالعات زبان و گویش های غرب ایران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی کرمانشاه، سال اول، ش 4، ص 101-118.
    11. الریحانی، محمد عبدالرحمن، (1998 م)، « اتجاهات التحلیل الزمنی فی الدراسات اللغویة»، القاهرة: دار القباء.
    12. صافی سنگری، علی، قربانپور دلیوند، سمیه، (1397)، «بررسی کارکردهای گفتمانی وجه فعل در غزل پستمدرن»، مجله زبان فارسی و گویش های ایرانی، سال سوم، دوره اول، ش 5، ص 7-29.
    13. صالح السامرائی، فاضل، (2007)، « معانی النحو»، المجلد 2 و4، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    14. عبدالتواب حمزة، إبراهیم، (2020)، « اللسانیات الوظیفیة النظامیة الوافد الغربی والنحو العربی»، مصر: الطبعة الأولى، مؤسسة الأمة للنشر و التوزیع.
    15. عرب زوزنی، محمد علی، پهلوان نژاد، محمد رضا، سیدی، سید حسین، (1395)، «بررسی ساختار وجهی خطبه جهاد نهج البلاغه براساس فرانقش بینافردی نظری نقش گرا»، فصلنامه علمی-پژوهی زبان پژوهی دانشگاه الزهرا س، سال 8، ش 21، ص 79-116.
    16. عزیزخانی، مریم، سلیمانزاده نجفی، سید رضا، خاقانی اصفهانی، محمد، (1440 ه ق)، «معالجة اللسانیات الوظیفیة فی آیات متحلیة بأشراط الساعة الجزء التاسع والعشرون والثلاثون من القرآن الکریم نموذجا»، مجلة اللغة العربیة وآدابها، السنة 15، ع 1، ص 47-68.
    17. فتوحی رودمعجنی، محمود، (1390)، «سبک شناسی؛ نظریه ها، رویکردها و روش ها»، تهران: انتشارات سخن.
    18. قائمی، مرتضی، ذوالفقاری، اکرم، (1396)، « نمود واژگانی و نقش آن در وجهیت در نامه 53 نهج البلاغه»، فصلنامه علمی-پژوهشی زبان پژوهی دانشگاه الزهرا س، سال 9، ش 23، ص 121- 150.
    19. القزوینی، الخطیب، (2009) ، « الإیضاح فی علوم البلاغة»، تحقیق: محمد عبدالقادر الفاضلی، بیروت: المکتبة العصریة.
    20. کریمی دوستان، غلامحسین، ایلخانی پور، نگین، (1392)، «نظام وجهیت در زبان فارسی»، دوره 3، ش 1، ص 77-98.
    21. متقی زاده، عیسی، عامری، حیات ، خان آبادی، طاهره ، (1397). «بررسی مقابله ای نظام وجه امری در زبان فارسی و عربی»، مجله دو فصلنامه مطالعات تطبیقی ،سال سوم، ش 5، ص 119-145.
    22. مجموعة مؤلفین، (2019)، «نصر حامد أبوزید، دراسة النظریات و نقدها»، ط 1، العراق، العتبة العباسیة المقدسة، المرکز الإسلامی للدراسات الاستراتیجیة.
    23. محمدی، عادل، (1396)، «منظور شناسی زبان و تحلیل گفتمان»، چاپ اول، تهران: انتشارات جامعه شناسان.
    24. مختاری، قاسم، خدابخش نژاد، مهرانگیز، (1398). «بررسی وجهیت در جزء سی ام قرآن مجید، فصلنامه مطالعات ادبی متون اسلامی، سال چهارم، ش 2، ص 35-58.
    25. مظاهری، جمشید، هاشمی، سعید مرتضی، متولی، سید مهدی،(1383)، «بررسی و تحلیل وجه التزامی در دستور زبان فارسی»، مجله علمی-پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره دوم، ش 38، ص 95-108.
    26. مهاجر، مهران، نبوی، محمد، (1393)، «به سوی زبان شناسی شعر»، چاپ اول، تهران: انتشارات آگه.
    27. نیازی، شهریار، قاسمی اصل، زینب، (1397)، «تحلیل زبانشناختی متون عربی با تکیه بر دستور نقشگرای هالیدی»، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    28. واعظی، احمد، (1389)، «نقد تقریر نصر حامد أبوزید از تاریخمندی قرآن»، مجله قرآن شناخت، ش دوم، پیاپی 6، ص 41-65.
    29. Halliday, M.A.K, Matthiessen, M.I.M, (2004), Introduction to Functional Grammar, fourth Ed, London.
    30. Gdamer, Hans,Truth and method, caontinuum p 309.