فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

واکاوی بینامتنی قرآن و کلیله‌ودمنه بر ‌پایۀ قواعد نفی سه‌گانۀ کریستوا

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
چکیده
   قرآن اصلی‌ترین کتاب اعتقادی مسلمانان برای تعلیم، تربیت و هدایت بشر است و آثار شاعران و نویسندگان از آن اثرپذیر است. کتاب کلیله‌ودمنۀ نصرالله منشی اثری ادبی-تعلیمی است که از داستان‌های تودرتوی جلوه‌های قرآنی برخوردار است. ژولیا کریستوا طرّاح نظریۀ ادبی و فلسفی بینامتنیّت است که ارتباط، اثرگذاری و اثرپذیری متون را بر اساس قواعد نفی سه‌گانۀ بینامتنی جزئی، متوازی و کلّی مطرح کرده است. پژوهش پیش روی، قرآن کریم را در نقش زیرمتن، متن پیشین و اصلی و کتاب کلیله‌ودمنه را در نقش زبرمتن، متن پسین و فرعی بر ‌پایۀ قواعد نفی سه‌گانۀ کریستوا به روش توصیفی-تحلیلی بررسی کرده است. دستاورد پژوهش نشان می‌دهد، کتاب کلیله‌ودمنه از آموزه‌های انسان‌ساز اخلاقی و تعلیمی قرآن بهره‌مند ‌است و متن آن با انگیزه‌ها و شیوه‌هایی گوناگون چون تأیید، تأکید، اقناع، دفاعیّه، نوید و هشدار از کریم کلام الهی بهره برده است. بیشترین تلمیحات کلیله‌ودمنه مبتنی بر استناد و استشهاد از آموزه‌های اخلاقی و تعلیمی و جنبه‌های آموزشی قرآن کریم با رویکرد نفی جزئی برای نَیل به معناست. شگردهای ادبی کتاب کلیله‌ودمنه که اغلب با بهره‌گیری از مقایسه در ساختار تشبیه و برتری یکی بر دیگری یا تساوی آن‌هاست، با رویکرد نفی‌ متوازی در آیات تصرّف کرده و در مرتبۀ دوم است. بافت و محتوای کلیله‌ودمنه و نیاز کمتر به آوردن عبارت‌هایی که دشواری، پیچیدگی و دگرگونی آیات را در ‌پی دارد، با رویکرد نفی کلّی و در مرتبۀ سوم است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Intertextual Analysis of the Qur’ān and Kelileh o Demneh Based on Kristeva’s Triple Negation Framework

نویسندگان English

Sajad Gholami Anjiraki 1
Khalil Baygzade 2
1 PhD Student in Persian Language and Literature, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran
2 Associate Professor of Persian Language and Literature, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran
چکیده English

The Qur’ān is the principal religious text of Muslims, serving as a guide for human education, moral development, and spiritual guidance. Poets and writers have drawn inspiration from it. Kelileh o Demneh by Nasrallah Manshi is a literary-educational work featuring nested stories with Qur’ānic influences. Julia Kristeva, the theorist behind the literary and philosophical concept of intertextuality, proposed that texts interact through partial, parallel, and general intertextual negation. This research employs a descriptive-analytical method to examine the Qur’ān as the hypotext (prior and primary text) and Kelileh o Demneh as the hypertext (later and secondary text), based on Kristeva’s threefold negation framework. The findings revealed that Kelileh o Demneh incorporates the Qur’ān’s moral and educational teachings, utilizing divine scripture through various methods—affirmation, emphasis, persuasion, defense, promises, and warnings. Most of the allusions in Kelileh o Demneh reference the Qur’ān’s ethical and instructional teachings, employing partial negation to derive meaning. The literary techniques in Kalila o Demneh—often employing comparisons through simile structures that assert superiority, equality, or contrast—are repurposed with an approach of negating parallelism in the ayahs, rendering them secondary in rank. Meanwhile, the overall structure and content of Kelileh oDemneh, which avoids excessive complexity or transformation of Qur’ānic ayahs, reflects general negation and occupies the third tier.

کلیدواژه‌ها English

The Qur’ān
intertextuality
triple negation framework
Kelileh o Demneh
Nasrollah Monshi
Julia Kristeva
  1. - قرآن کریم.

    1. آلن، گراهام (1380ش)، بینامتنیت، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران: نشر مرکز.
    2. اسماعیلی طاهری، اصغر (1391ش)، تلمیحات و اشارات در کلیله‌ودمنه، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی، با راهنمایی سیدمهدی متولی، دانشگاه کاشان.
    3. اویسی، بهزاد، گرجی، مصطفی، سلطانی کوهبنانی، حسن و علی‌پدرام میرزایی (1401ش)، «بررسی و تحلیل بینامتنیت قرآنی در تمهیدات عین‌القضات همدانی (بر اساس نظریۀ ژرار ژنت)»، پژوهش‌های ادبی- قرآنی، دورۀ 10، شمارۀ 2، صص 18-36.
    4. پین، مایکل (1390ش)، لکان، دریدا، کریستوا، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران، نشر مرکز.
    5. چهرقانی، رضا و محبوبه ذوالقدر (1399ش)، تحلیل بینامتنی تلمیحات قرآنی در دیوان عراقی بر ‌اساس نظریۀ یولیا کریستوا، ششمین همایش ملی پژوهش‌های نوین در حوزۀ زبان و ادبیات ایران، تهران.
    6. حسنی، محمد (1401ش)، بررسی کلیله‌ودمنه بر اساس نظریۀ ژولیا کریستوا، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی، با راهنمایی حجت‌اله امیدعلی، دانشگاه اراک.
    7. رجبی، مسلم (1396ش)، بینامتنیّت قرآن و حدیث در اشعار حافظ بر ‌اساس دیدگاه‌های نقد ادبی، رسالۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی، با راهنمایی احمد خواجه‌ایم، دانشگاه حکیم سبزواری.
    8. فلاح، ابراهیم (1379ش)، «بررسی روابط بینامتنی اشعار متنبّی با نهج‌البلاغه»، مقالات برگزیدۀ نخستین همایش ملّی نهج‌البلاغه و ادبیات، شمارۀ 2، صص 85- 101.
    9. قدیری، حمزه (1395ش)، نقد اخلاقی شخصیت‌های داستانی کتاب کلیله‌ودمنه انشای نصرالله منشی با توجه به مضامین قرآنی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی، با راهنمایی محمدحسین سرداغی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره).
    10. قرائتی، محسن (1383ش)، تفسیر نور، چاپ یازدهم، دورۀ ده جلدی، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    11. کرباسی، عفّت و محمدرضا برزگر خالقی (1389ش)، شرح کلیله‌ودمنه انشای ابوالمعالی نصرالله منشی بر اساس نسخۀ مجتبی مینوی، چاپ اوّل، تهران: انتشارات زوّار.
    12. مفتاح، محمّد (1989م)، تحلیل‌الخطاب‌الشعری، الطبع‌الثانیه، المغرب: مرکز الثقافی‌العربی.
    13. مقدّسی، امین و همکاران (1390ش)، «روابط بینامتنی نهج‌البلاغه با آثار امین‌الریحانی»، پژوهشنامۀ نقد ادب عربی، شمارۀ 1، صص 6- 25.
    14. میبدی، احمد بن احمد (1382ش)، کشف‌الاسرار و عده‌الابرار: معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری، به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت، دورۀ ده جلدی، چاپ هفتم، تهران: امیرکبیر.
    15. نامورمطلق، بهمن (1394ش)، درآمدی بر بینامتنیت (نظریه‌ها و کاربردها)، چاپ دوم، تهران: انتشارات سخن.
    16. نبی‌لو، علیرضا (1402ش)، «تحلیل بینامتنی کاربرد آیات قرآن در منشآت قائم مقام فراهانی»، پژوهش‌های ادبی- قرآنی، دورۀ 10، شمارۀ 4، صص 101- 118.
    17. نصرالله منشی، ابوالمعالی (1392ش)، کلیله‌ودمنه، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، چاپ دوم، تهران: ثالث.
    18. وصفی، محمدرضا و روح‌الله شفیعی (1392ش)، «نگرشی روشمند به جایگاه عهدین در تفسیر قرآن با تکیه بر الگوی نشانه‌شناختی بینامتنیت»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال 10، شمارۀ 2، صص 252 – 225.