فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

کارکرد پیوندهای انسجامی جانشینی در مفهوم‌شناسی"کفر" با تکیه بر آیات سوره بقره و با استفاده از نظریه مایکل هالیدی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده تمدن و مطالعات جهان، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
پژوهش حاضر که با هدف تعمیق و گسترش سطح دلالی-مفهومی"کفر" و تبیین توصیف کافران در گفتمان قرآن کریم، به‌شیوه توصیفی-تحلیلی و به روش کیفیِ مبتنی بر روش‌شناسی هلیدی انجام شده در پی آن بوده تا مفهوم کفر را در آیات سوره بقره با توجه به محوریت موضوعی آن، بر محک نظریه انسجام هالیدی مورد واکاوی و تحلیل قرار دهد. براساس این دیدگاه مؤلّفه‌های گوناگونی عامل هم‌پیوندی و انسجام متن می‌شوند. در این‌ میان پیوند جانشینی یکی از عوامل موثر در انسجام‌بخشی به دلالت‌های درونی و بیرونی متن است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پیوندهای جانشینی از نوع جمله‌ای و فعلی به ترتیب بیشترین و کمترین نقش را در خلق و گسترش انسجام معنایی هم‌راستا با هدف محوری سوره بقره، که تبیین جریان هدایت الهی و پرهیز از بدعت‌گذاری و عدم برخورد گزینشی در مواجهه با دعوت انبیاء الهی و کتاب‌های آسمانی است، در آیات مورد نظر برعهده داشته و در نتیجه سطح دلالی  این آیات را در باب مفهوم‌شناسی کفر در سوره بقره افزایش داده است؛ ضمن آنکه  توانسته تا دلالت پیوسته، منسجم و قاطعی از گفتمان خداوند در باب کفر و رویکرد تقابلی اهل کفر در مواجهه با جریان هدایت الهی را به‌نمایش بگذارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Role of Substitutional Cohesive Ties in the Conceptualization of Kufr: A Hallidayan Analysis of Ayahs from Surah al-Baqarah

نویسندگان English

Zohre Nooraenia 1
Aliakbar Forati 2
1 Assistant Professor of the Department of Persian language and literature, Faculty of Civilization and World Studies,YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Associate Professor of the Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, university of Tehran, Iran
چکیده English

This study aims to deepen and expand the semantic–conceptual understanding of kufr and to elucidate the portrayal of disbelievers in the discourse of the Holy Qur’an. Adopting a descriptive–analytical approach and a qualitative methodology grounded in Halliday’s framework, the research examines and analyzes the concept of kufr in the ayahs of Surah al-Baqarah, with particular attention to its thematic centrality, through the lens of Halliday’s cohesion theory. From this perspective, various components function as cohesive elements that contribute to the overall unity of the text. Among these components, substitution emerges as one of the most effective devices in enhancing both the internal and external semantic cohesion of the discourse. The findings indicate that substitution ties at the clausal and the verbal levels play the most and the least significant roles, respectively, in creating and expanding semantic coherence aligned with the central objective of Surah al-Baqarah—namely, explicating the flow of divine guidance, discouraging innovation, and rejecting selective or partial engagement with the calls of divine prophets and heavenly scriptures. Consequently, these substitutional links elevate the semantic depth of the examined ayahs in relation to the conceptualization of kufr in Surah al-Baqarah. Moreover, they reveal a continuous, coherent, and decisive divine discourse on kufr and the confrontational stance of disbelievers toward the process of divine guidance.

کلیدواژه‌ها English

Surah al-Baqarah, substitution, kufr, Michael Halliday, cohesion
قرآن کریم
منابع فارسی
کتاب:
1.                 ایزوتسو، توشیهیکو (1361)، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.
2.                 تودوروف، تزوتان (1382)، بوطیقای ساختارگرا، ترجمه محمد نبوی، تهران: آگه.
3.                 الجوهری، اسماعیل‌بن‌حمّاد (1399ق)، الصّحاح تاج‌الّغة و صحاح‌العربیة، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.
4.                 راسخ مهند، محمد (1403)، مکاتب زبان‌شناسی، چهارم، تهران: آگه.
5.                 سلطانی، سیدعلی‌اصغر (1397)، قدرت، گفتمان و زبان، ششم، تهران: نی.
6.                 سیاح،احمد ( 1370)، فرهنگ بزرگ جامع نوین ،چهاردهم، تهران: اسلام.
7.                 شعیری، حمیدرضا، محمودی بختیاری، بهروز و سبزواری، مهدی (1402)، فرهنگ توضیحی جهان نشانه و معنا، تهران: لوگوس.
8.                 طباطبائی، محمدحسین (1417 ق)، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
9.                 فرکلاف، نورمن(1399)، تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمه روح‌الله قاسمی، دوم، تهران: اندیشه احسان.    
10. گروم، نیکلاس و مور، لیتل (1393)، زبان‌شناسی کاربردی، ترجمه نگار داوری اردکانی و هاجر آقاابراهیمی، تهران: علمی و فرهنگی.
11.  مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، بیروت، دارالوفا.
12.  مصطفوی،حسن (1393ه.ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، طهران:مرکز نشر آثار العلامة المصطفوی
13. نیازی، شهریار  و قاسمی‌اصل زینب (1397)، تحلیل زبان‌شناختی متون عربی (با تکیه بر دستور نقش‌گرای هلیدی)، دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
14. هلیدی مایکل و حسن، رقیه (1395)، زبان، بافت و متن، ترجمه مجتبی منشی‌زاده و طاهره ایشانی، دوم، تهران: علمی. 
15.  هموند، زکی (1400)، مکاتب نوین زبان‌شناسی، ترجمه سهند الهامی،تهران: مرکز.
16. هوپ، جاناتان و رایت، لارا (1395)، سبک‌شناسی کاربردی، ترجمه سیدمحمدباقر برقعی مدرس، تهران:علمی و فرهنگی.  
17. یارمحمدی، لطف‌الله (1395)، تجزیه و تحلیل مقابله‌ای گفتمان‌شناختی زبان فارسی و انگلیسی در چارچوب زبان‌شناسی انتقادی،تهران: هرمس.
مقاله:
18. آذرنوش، آذرتاش، قاسم‌احمد، مریم(1391)، "بررسی زبان‌شناختی واژه قرآنی کفر"، ادب عربی، شماره3، سال4، صص1-16.
19. سجادی، سیدابوالفضل، سیف، مهدی، اناری بزچلوئی، ابراهیم و امیدعلی، احمد (1402)، "بررسی کارکرد ابزار زبانی جانشینی در سوره مبارکه «النحل» از دیدگاه نظریه انسجام متن مایکل هالیدی و رقیه حسن"، فصلنامه علمی لسان مبین (پژوهش ادب عربی)، سال پانزدهم، دوره جدید، شماره پنجاه و چهارم، 131-111/113.
20. صفوی، کورش (1382)، "بحثی پیرامون زبان و فرهنگ و شیوه مطالعه آن از دیدگاه زبان‌شناسی" فصلنامه فرهنگی مردم ایران، سازمان صدا و سیما، شماره 1، صص29-37.
منابع عربی
کتاب:
21. بوقرة، نعمان (2009)، المصطلحات الأساسیة فی لسانیات النص و تحلیل الخطاب(دراسة معجمیة)، الطبعة الأولی، عمان: جدارا للکتاب العالمی.
22. خطابی، محمد (1991)، لسانیّات النصّ (مدخل إلی انسجام الخطاب)، الطبعة الأولی، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
مقاله:
23. عاصم شهادة، علی (2009)، "مظاهر الاتساق و الانسجام فی تحلیل الخطاب: الخطاب النبوی فی رقائق صحیح البخاری نموذجاً"، العلوم الانسانیة و الاجتماعیة، المجلد 36، العدد 2،صص360-379. 
24. هالیدی، مایکل و حسن، رقیة (2011)، "مفهوم الاتساق" ، أ.بلحوت شریفة، جامعه تیزی‌وزو، مجلة الخطاب، العدد9، صص 210-227.