فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

بازخوانی مؤلفه­ای «تفریق» و «تفرُّق» در قرآن کریم بر مبنای روابط هم­نشینی و جانشینی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکترا، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/paq.2026.2076158.4090
چکیده
تحلیل مؤلفه­ای در معنی­شناسی زبان­شناسی ساخت­گرا، به عنوان یک رهیافت توصیف معنی واژگانی مطرح است. یکی از بنیادی­ترین و عام­ترین اصول زبانشناسی ساخت­گرا این است که زبان­ها، نظام­هایی منسجم­اند و خرده­نظام­ها و سطوح تشکیل­دهنده­ آن­ها، یعنی سطوح دستوری، واژگانی و واجی آنها، وابستگی متقابل به هم دارند. یکی از راه­های صورت­بندی یا روشن­ساختن مطلق روابط مفهومی میان واژه­ها، استفاده از تحلیل مؤلفه­ای است؛ یعنی تحلیل مفهوم یک واژه بر حسب اجزاء تشکیل­دهنده آن است. روابط مفهومی بر دو نوع هستند. یکی روابط جایگزینی میان مفاهیم، که میان اعضای یک مقوله دستوری و با جایگزینی آن­ها با یک­دیگر امکان طرح می­یابند. دیگری روابط هم­نشینی، میان الفاظی برقرار است که از مقولات دستوری مختلف هستند؛ مثل اسم­ها، صفت­ها، فعل­ها، که در ترکیب با یک­دیگر، سازه­های دستوری را پدید می­آورند. پژوهش حاضر که به شیوه توصیفی- تحلیلی تدوین شده­است، به بررسی ساختارمعنایی چندلایه واژه­های «تفریق» و «تفرُّق»،که تنها بر اساس محیط وقوع آن­ها و در بستر هم‌نشینی و جانشینی با سایر واژگان قرآن، قابل درک کامل است، می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاصل از تحلیل مؤلفه‌ای «تفریق» و «تفرُّق» با تکیه بر روابط هم­نشینی و جانشینی، حاکی از آن است که معنای «تفریق»و «تفرُّق» درفرهنگ قرآنی، فراتر از سطح واژگانی است و معمولاً مؤلفه‌هایی مانند به­هم­زدن آرامش، ردّ خدا، اختلاف، به­بازی­گرفتن دین، قتل، گسست دینی، نقصان در نهادهای اجتماعی، کتمان حق، انحراف اخلاقی و هوا‌پرستی، ترک محور وحدت الهی، عدم پایبندی به راه درست، تحقق نیافتن مبانی دینی در نظام اجتماعی و اندیشه عدم برابری را در بر دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Componential Analysis of Tafrīq and Tafarruq in the Holy Qur’an Based on Syntagmatic and Paradigmatic Relations

نویسندگان English

Ezzat Molla Ebrahimi 1
Mohadese Hozan 2
1 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
2 PhD Student, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Drawing on componential analysis within structural semantics, this study examines the multilayered meanings of the Qur’anic terms tafrīq and tafarruq through their paradigmatic and syntagmatic relations with other lexical items in the Qur’an. It examines these terms within their linguistic context, arguing that their meanings can only be fully understood through their paradigmatic and syntagmatic relations with other lexical items in the Qur’an. The findings, derived from a componential analysis based on these relations, indicate that the meanings of tafrīq and tafarruq in Qur’anic discourse extend well beyond the lexical level. They encompass semantic components such as the disruption of social harmony, rejection of God, discord, the instrumentalization of religion, killing, religious fragmentation, the erosion of social institutions, concealment of the truth, moral deviation, the pursuit of selfish desires, abandonment of divine unity, deviation from the right path, the failure to realize religious principles within the social order, and the notion of inequality.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌rsquo
anic, Tafrīq, Tafarruq, Syntagmatic, Paradigmatic
1. ایزوتسو، توشیهیکو (1361)، خدا و انسان در قرآن؛ معنی­شناسی جهان­بینی قرآنی، مترجم احمد آرام،تهران: بهمن.
2. ایزوتسو، توشیهیکو (1378)، مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن مجید، مترجم فریدون بدره­ای،تهران: فرزان.
3. پاکتچی، احمد و آزیتا افراشی (1399)، رویکردهای معناشناختی در مطالعات قرآنی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
4. پالمر، فرانک (1366)، نگاهی تازه به معنی­شناسی، مترجم کوروش صفوی،تهران: پنگوئن.
5. جوهری، اسماعیل (1376)، الصحاح،به کوشش احمدعبدالغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین.
6. دوسوسور، فردینان (1382)، دوره زبان­شناسی عمومی، مترجم کوروش صفوی،چاپ دوم،تهران: هرمس.
7. راغباصفهانی، حسین (1412)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.
8. زرسازان، عاطفه و دیگران (1400)، «معناشناسی "ضرّ" در قرآن کریم با تأکید بر روابط هم­نشینی و جانشینی»، نشریه 9. پژوهش­های زبان­شناختی قرآن، سال1، شماره2، صص 79-102.
10. سلمان­نژاد، مرتضی (1391)، «معناشناسی تدبر در قرآن با سه رویکرد ساختاری، ریشه­شناسی و تاریخ­انگاره»، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، مرکز تحقیقات امام صادق (ع).
11. شعیری، حمیدرضا (1388)، مبانی معنا­شناسی نوین، تهران: سمت.
12. صفوی، کوروش (1360)، درآمدی بر زبان­شناسی،تهران: رامین.
13. صفوی، کوروش (1387)، درآمدی بر معنی­شناسی، تهران: سوره مهر.
14. طباطبایی، محمدحسین (1378)، تفسیر المیزان، مترجم محمدباقر موسوی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
15. عبدالباقی، محمدفؤاد. (1364)، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، بیروت: دارالکتب المصریة.
16. عسکرى، حسن (1400)، الفروق فی اللغه، بیروت: دارالافاق­ الجدیده.
17. فراهیدی، خلیل (1409)،کتاب العین، قم: هجرت.
18. لاینز، جان (1391)، درآمدی بر معنی­شناسی زبان، مترجم کوروش صفوی. تهران: علمی.
19. لوبنر، سباستین (1399)،درآمدی بر معناشناسی، مترجم جلال رحیمیان، تهران: نویسه پارسی.
20. مصطفوی، حسن (1430)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
21. Cruse, D. A. (1987). Lexical semantics. Cambridge: Cambridge University Press.
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 تیر 1405