فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

مطالعه نشانه‌معناشناسی داستان حضرت موسی و فرعون بر اساس نظام کنشی ـ شوشی گریماس

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
جواد غلامعلی زاده 1
عبدالرحمن گمشادزهی 2
عبیداله کوچ توتازهی 2
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
10.22034/paq.2026.2076189.4091
چکیده
الگوی نشانه‌معناشناسی گریماس یکی از مدل‌های بنیادین در نشانه‌شناسی ساختاری است که بر پایه تقابل‌های دوتایی و قوله‌های معنایی استوار بوده و امکان کاوش لایه‌های ژرف متون روایی را فراهم می‌کند. این مدل زبان را به عنوان شبکه‌ای پویا از روابط معنایی می‌بیند و نظریه نشانه گفتمانی را به عنوان رویکردی نوین معرفی می‌نماید که رابطه دال و مدلول را به جریانی سیال و چندبعدی تبدیل کرده و تولید معانی جدید، زمینه‌مند و چندلایه در متن را تسهیل می‌بخشد.در پژوهش حاضر، روایت موسی (ع) و فرعون در قرآن کریم – به عنوان یکی از پرتکرارترین داستان‌های هدایت‌گر که در سوره‌های متعددی همچون بقره، اعراف، طه و قصص آمده – در چارچوب معناشناسی گفتمانی و با بهره‌گیری از الگوی کنشی ـ شوشی گریماس تحلیل شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است؛ داده‌ها از آیات مرتبط جمع‌آوری شده و عناصر کنشی شش‌گانه (کنش‌گزار، کنش‌گر، کنش‌پذیر، موضوع ارزشی، کنش‌یار و کنش‌برانداز) شناسایی و در سیستم شوشی (زیرسیستم ارزشی مانند مربع معنایی هدایت/ضلالت) بررسی می‌شوند تا پویایی روایت آشکار گردد. یافته‌ها حاکی از آن است که این روایت، مبتنی بر نظام‌های مکمل کنشی و شوشی، گفتمان هدایت الهی را از طریق کنش موسی و معجزات به عنوان یاری‌گر اثبات می‌کند، گفتمان بت‌پرستی و استکبار فرعونی را نفی نموده و شکست باطل در برابر حق را به عنوان نقطه اوج ساختار روایی برجسته می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
گفتمان کنشی شوشی گریماس
فرعون
موسی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Semiotic-Semantic Analysis of the Qur'anic Narrative of Moses and Pharaoh Based on Greimas's Actantial Model

نویسندگان English

Javad Gholamalizadeh 1
Abdolrahman Gamshadzehi 2
Obyedollha Koch Totazahi 2
1 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 PhD student in Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan
چکیده English

Greimas's semiotic-semantic model is one of the foundational frameworks in structural semiotics. Based on binary oppositions and semantic categories, it facilitates the exploration of the deeper layers of narrative texts. The model conceptualizes language as a dynamic network of semantic relations and introduces discursive semiotics as an approach that reconceptualizes the relationship between the signifier and the signified as a fluid, multidimensional process, thereby enabling the generation of new, context-sensitive meanings. The present study analyzes the Qur'anic narrative of Moses and Pharaoh within the framework of discursive semantics using Greimas's actantial model. Adopting a descriptive-analytical approach, the study examines the narrative by identifying the actantial roles and the underlying semantic relations that shape its discourse. The findings indicate that the narrative is organized around a coherent actantial structure that affirms the discourse of divine guidance, negates the discourse of idolatry and Pharaoh's tyranny, and ultimately highlights the triumph of truth over falsehood.

کلیدواژه‌ها English

Greimas's actantial model
Pharaoh
Moses
ـ قرآن کریم
1.انصاری مسعود، (1380) ترجمه قرآن، تهران: انتشارات جامی
2.  طایفی، شیرزاد. (۱۴۰۰). «نقد نشانه- معناشناختی مثنوی خموشخاتون (با تأکید بر نظام‌های گفتمانی گرمس)». نشریهٔ علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۹(۳۷)، ۱۸۷-۲۱۰.
3. فونتنی، ژاک. (۱۳۹۱). نشانه‌معناشناسی گفتمان: نظریه و کاربست. ترجمهٔ حمیدرضا شعیری. تهران: نشر علم.
4. گریماس، آلژیرداس ژولین و کورته، ژوزف. (۱۳۸۹). واژه‌نامهٔ نشانه‌شناسی. ترجمهٔ محمد نبوی. تهران: نشر مینوی خرد.
5. گریماس، آلژیرداس ژولین. (۱۳۷۹). نقصان معنا. ترجمهٔ حمیدرضا شعیری. تهران: نشر علم.
6.اعوانی، احسان و همکاران(1396) «تحلیل نشانه‌معناشناسی  روایی گفتمان: بررسی موردی فیلم ملخ دریایی» مطالعات ادبیات تطبیقی.ش 57. صص9ـ 27
7.اکو، اومبرتو. (۱۳۸۵). نشانه‌شناسی و فلسفهٔ زبان. ترجمهٔ سعید حمیدیان. تهران: نشر مرکز.
8. بارت، رولان. (۱۳۸۶). اسطوره‌شناسی امروز. ترجمهٔ ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
9.پیرس، چارلز سندرز. (۱۳۸۳). منطق نشانه‌ها. ترجمهٔ محسن ثلاثی. تهران: نشر علم.
10. چندلر، دانیل. (۱۳۹۴). مبانی نشانه‌شناسی. ترجمهٔ مهدی پارسا. تهران: سورۀ مهر.
11.دهلوی، ولی الله، (بی تا) فتح الرحمن، سراوان: کتابفروشی نور
 12.سجودی، فرزان (1401) نشانه‌شناسی  کاربردی. تهران: نشرعلم.
13.سوسور، فردینان دو. (۱۳۸۲). دورهٔ زبان‌شناسی عمومی. ترجمهٔ کوروش صفوی. تهران: نشر هرمس.
14. شعبانی، محمد (1402) داستان حضرت موسی و فرعون. چ1. تهران:
 15.شعیری، حمیدرضا (1388) راهی به نشانه‌معناشناسی  سیال. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
16.شعیری، حمیدرضا(1397). نشانه‌معناشناسی  ادبیات. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
17.شعیری، حمیدرضا. (۱۳۸۶). «بررسی انواع نظام‌های گفتمانی از دیدگاه نشانه-معناشناختی». مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبائی، صص ۱۰۶-۱۱۹.
18.شعیری، حمیدرضا. (۱۳۸۸). «از نشانه‌شناسی ساختگرا تا نشانه‌معناشناسی گفتمانی». فصلنامۀ تخصصی نقد ادبی، سال دوم، شمارهٔ ۸، صص ۳۳-۵۱.
19. صیادکوه، اکبر و نکوئی، رضا. (۱۳۹۹). «تحلیل روایی داستان کوتاه «داش آکل» بر اساس نظام‌های گفتمانی کنشی و شوشی گرمس». مطالعات داستانی، دوره ۶، شماره ۱، صص ۱۱-۲۸.
20. ضمیران، محمد (1383) درآمدی بر نشانه‌شناسی  هنر. چ 2. تهران: قصه.
21. طباطبایی، محمد حسین (1380) المیزان فی تفسیر القرآن. چ3. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
22.عبدی راد، افسون( 1402) «بررسی الگوی کنشی گرماس در جهان های موازی» نقد و ادبیات خارجی. ش5 صص2ـ 22.
23. فلاح، ابراهیم (1398) «تحلیل روایت موسی(ع) و سامری بر پایه نشانه‌معناشناسی  گفتمانی» جستارهای زبانی. ش49. صص25ـ 50 .
24. قائمی پناه، علیرضا (1390) معناشناسی شناختی قرآن. تهران: سازمان انتشارات
24. محمود حسن شیخ الهند، (1393) ترجمه شیخ الهند، تهران: نشر احسان
25. مکارم شیرازی، ناصر (1374) تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه
26. نیک‌پناه، فاطمه(1402). «تحلیل نشانه معناشناختی عقل سرخ شیخ شهاب الدین سهروردی و رساله الطیر ابن سینا» جستارهای زبان. ش74. صص191ـ 223.
27. ابن عاشور محمد بن طاهر، (1400) تفسیر التحریر والتنویر، بیروت: موسسه التاریخ
28. رازی، محمد بن عمر، (1420) التفسیر الکبیر، بیروت: دار احیاء التراث العربی
29. سیدقطب، (1412) تفسیر فی ظلال القرآن، قاهره: دار الشروق
فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 تیر 1405