فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

گیاه جاودانگی در قرآن کریم با نگاه تطبیقی در اساطیر

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
علی اکبر نظری 1
فاطمه قهرمانی 2
علی اسکندری 2
محسن ایزدیار 2
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران.
2 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران.
10.22034/paq.2026.2088089.4138
چکیده
مفهوم «گیاه جاودانگی» به مثابه یکی از کهن‌الگوهای بنیادین، بازتاب‌دهنده اضطراب وجودی بشر در مواجهه با پدیده مرگ است. پژوهش حاضر با کاربست روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه چارچوب اسطوره‌شناسی تطبیقی و رویکرد نشانه‌شناسیِ هستی‌شناختی، به واکاوی دگردیسی معنایی این مفهوم در گذار از گفتمان اساطیری به نظام نشانگانی قرآن کریم می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از یک چرخش معنایی بنیادین در منطق وحی نسبت به اسطوره است؛ بدین‌گونه که در جهان‌بینی اساطیری، جستجوی جاودانگی تکاپویی مادی، برون‌سو و افقی است که مقهور جبر فناپذیری می‌گردد. در مقابل، قرآن کریم با واسازی این کلان‌روایت، ترکیب «شجرة الخلد» را نه به عنوان حقیقتی نجات‌بخش، بلکه در مقام نشانه‌ای از فریب شناختیِ شیطان و توهم خلود جسمانی بازنمایی می‌کند. در این نظام گفتمانی، رویکرد انسان به این درخت، نقطه آغاز «هبوط» و سرآغازِ گذار معرفت‌شناختی به سوی بیداری، اختیار و پذیرش تکلیف ارزیابی می‌شود. کلام وحی با معرفی استعاره جایگزینِ «شجره طیبه»، جستجوی نافرجام اکسیر بیرونی را به فرایندی درون‌سو و استعلایی تغییر جهت داده و سیر تکاملِ سوژه مضطرب و جبرگرای اساطیری به انسان آگاه، مختار و هدفمند قرآنی را تبیین می‌نماید.
کلیدواژه‌ها
گیاه جاودانگی
شجرة الخلد
اساطیر کهن
قرآن کریم
بررسی تطبیقی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Tree of Immortality in the Holy Qur’an: A Comparative Study with Ancient Mythology

نویسندگان English

Ali Akbar Nazari 1
Fatemeh Ghahremani 2
Ali Eskandari 2
Mohsen Izadyar 2
1 Ph.D. Candidate, Department of Persian Language and Literature, Arak Branch, Islamic Azad University, Arak, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Arak Branch, Islamic Azad University, Arak, Iran.
چکیده English

The concept of the Tree of Immortality, as one of the fundamental archetypes, reflects humanity's existential anxiety in the face of death. Employing a descriptive-analytical method based on the framework of comparative mythology and an onto-semiotic approach, the present study investigates the semantic shift of this concept in the transition from mythological discourse to the semiotic system of the Holy Qur’an. The research findings indicate a fundamental semantic turn in the logic of revelation compared to mythology. In the mythological worldview, the quest for immortality is a material, outward, and horizontal endeavor that is ultimately subjugated by the inevitability of death. By deconstructing this grand narrative, however, the Holy Qur’an represents Shajarat al-Khuld (Tree of Immortality) not as a salvific truth, but as a sign of Satan's cognitive deception and the illusion of physical eternity. In this discursive system, man's approach to this tree is evaluated as the starting point of the descent (hubūṭ), marking the epistemological transition towards awakening, free will, and the acceptance of moral obligation. By introducing the alternative metaphor of the Good Tree (Shajarat al-Tayyiba), divine revelation redirects the futile search for an external elixir into an inward and transcendental process, thereby illustrating the evolutionary trajectory from the anxious, deterministic mythological subject to the conscious, autonomous, and purposeful Qur’anic human.

کلیدواژه‌ها English

Tree of Immortality, Shajarat al-Khuld, ancient mythology, Holy Qur&rsquo
an, comparative study
- قرآن کریم
1. احمدی، وجیهه و صدری باقری (۱۳۸۲). «گیاه شناسی در قرآن». مجله مدیریت در اسلام، شماره ۲، صص ۳۶-۴۰.
2. اقبال لاهوری، محمد (1392). احیای فکر دینی در اسلام. ترجمه احمد آرام. تهران: شرکت سهامی انتشار.
3. الهی‌دوست، حمید و مهدیان زمان آبادی، عباس (۱۴۰۳). «گیاه شناسی قرآنی «شکوفه در قرآن» با محوریت آیه ۱۳۱ سوره طه». مجله قرآنی کوثر، شماره ۸۰، صص ۱۰۷-۱۱۶.
4. الیاده، میرچا (۱۳۸۹). رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستاری، تهران، انتشارات سروش.
5. ایزوتسو، توشی‌هیکو (۱۳۶۱). خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، شرکت سهامی انتشار.
6. باقری، محمود (۱۳۸۷). مبانی انسان‌شناسی در قرآن، تهران، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
7. بخشایشی، تورج، اردستانی رستمی، حمیدرضا و برزگر، مریم (۱۴۰۴). «واکاوی هویت اکسیر بی‌مرگی (گیاه هوم) در اسطوره‌های ایرانی». مجله ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، شماره ۷۸، صص ۷۳-۱۱۵.
8. بلک، جرمی و گرین، آنتونی (۱۳۸۵). فرهنگنامه خدایان، دیوان و نمادهای بین‌النهرین باستان، ترجمه پیمان متین، تهران، انتشارات امیرکبیر.
9. بویس، مری (۱۳۸۶). تاریخ کیش زرتشت، جلد اول، ترجمه همایون صنعتی‌زاده، تهران، نشر توس.
10. بهار، مهرداد (۱۳۹۳). پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، انتشارات آگه.
11. جاکوبسن، تورکیلد (۱۳۷۵). گنجینه‌های تاریکی: تاریخ دین بین‌النهرین، ترجمه محمدحسین باجلان فرخی، تهران، نشر اساطیر.
12. جعفری، محمدتقی (۱۳۷۶). ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، جلد سوم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
13. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). تسنیم: تفسیر قرآن کریم، جلد ۱۴، قم، مرکز نشر اسراء.
14. دوران، ژیلبر (۱۳۸۹). ساختارهای انسان‌شناختی تخیل، ترجمه حامد فولادوند، تهران، نشر مرکز.
15. رفیعی، مریم، احمدنژاد، امیر و صمدانیان، محسن (۱۳۹۹). «مصداق شناسی واژه «طلح» در قرآن با تأکید بر منابع تفسیری و گیاه شناسی». مجله کتاب قیم، شماره ۲۲، صص ۱۳۹-۱۵۸.
16. زنر، رابرت چارلز (۱۳۷۴). طلوع و غروب زرتشتی‌گری، ترجمه تیمور قادری، تهران، انتشارات امیرکبیر.
17. ژرژ، اندرو (۱۳۸۹). گیلگمش: حماسه بابلی، ترجمه علی‌اصغر بهرامی، تهران، نشر ماهی.
18. ساندارز، ن. ک. (۱۳۸۹). حماسه گیلگمش، ترجمه محمداسماعیل فلزی، تهران، نشر هیرمند.
19. ستاری، جلال (۱۳۸۵). اسطوره در جهان امروز، تهران، نشر مرکز.
20. سرمد، زهره (۱۴۰۰). «بررسی تطبیقی گیاه تباری در اساطیر جهان». مجله مطالعات ادبیات تطبیقی، شماره ۵۸، صص ۵۳۱-۵۵۰.
21. سروریعقوبی، علی (۱۳۸۹). «گیاهان در جهان زنده‌ اسطوره». مجله زیبایی شناسی ادبی، شماره ۶، صص ۱-۱۲.
22. شایگان، داریوش (۱۳۸۲). ادیان و مکتب‌های فلسفی هند، جلد اول، تهران، انتشارات امیرکبیر.
23.طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی،  قم، دفتر انتشارات اسلامی.
24. فروم، اریک (۱۳۸۵). شما خواهید تظاهر کرد (مفهوم انسان در اندیشه مارکس و متون توحیدی)، ترجمه اکبر تبریزی، تهران، انتشارات مروارید.
25. فریزر، جیمز جورج (۱۳۹۲). شاخه زرین: پژوهشی در جادو و دین، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران، نشر آگاه.
26. قوام، منصوره و سلیمانی نژاد، زینب (۱۳۹۵). «بررسی تطبیقی کاربردهای دارویی گیاه ریحان در قرآن، احادیث و طب». مجله اسلام و سلامت، دوره سوم، شماره ۱، صص ۶۶-۷۱.
27. کاسیرر، ارنست (۱۳۹۱). فلسفه صورت‌های نمادین، ترجمه سید سعید رضایی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
28. کربن، هانری (۱۳58). ارض ملکوت و کالبد انسان در روز رستاخیز، ترجمه ضیاءالدین دهشیری، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
29. کمبل، جوزف (۱۳۸۹). قهرمان هزار چهره، ترجمه شادی خسروپناه، مشهد: نشر گل آفتاب.
30. گیلگمش (۱۳۸۹). حماسه گیلگمش، ترجمه ن. ک. ساندارز، برگردان به فارسی: محمداسماعیل فلزی، تهران، نشر هیرمند.
31. مختاری پور، مرضیه (۱۳۹۳). «اعجازهای گیاه‌شناسی قرآن کریم (۲)». مجله پاسدار اسلام، شماره ۳۸۹ و ۳۹۰، صص ۶۵-۶۷.
32. مطهری، مرتضی (۱۳۸۰). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی (انسان در قرآن)، تهران، انتشارات صدرا.
33. مطهری، مرتضی (۱۳۸۵). آشنایی با قرآن، جلد اول، تهران، انتشارات صدرا.
34. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (۱۳۷۱). تفسیر نمونه، جلد ۱۳، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
35. نصر، سید حسین (۱۳۸۰). معرفت و معنویت، ترجمه انشاءالله رحمتی، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
36. یونگ، کارل گوستاو (۱۳۹۴). انسان و نمادهایش، ترجمه محمود سلطانیه، تهران، انتشارات جامی.
فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 07 شهریور 1405