فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

تحلیل مفهوم‌سازی مفاهیم انتزاعی در سوره شعراء بر اساس طرحواره‌های تصویری جانسون

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران
10.22034/paq.2026.2094958.4166
چکیده
زبان‌شناسی شناختی یکی از رویکردهای نوین زبان‌شناسی است که به بررسی رابطه زبان، اندیشه و تجربه‌های جسمانی انسان می‌پردازد. در این چارچوب، طرحواره‌های تصویری به‌عنوان الگوهای شناختیِ برخاسته از تعامل انسان با محیط پیرامون، نقش مهمی در مفهوم‌سازی مفاهیم انتزاعی ایفا می‌کنند. از آنجا که بخش قابل توجهی از مفاهیم قرآنی ماهیتی انتزاعی و فرامادی دارند، بررسی سازوکارهای شناختیِ مفهوم‌سازی این مفاهیم می‌تواند به فهم عمیق‌تر لایه‌های معنایی قرآن کریم یاری رساند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی کمی ـ کیفی، بر پایه نظریه طرحواره‌های تصویری مارک جانسون (1987)، به بررسی ظرفیت طرحواره‌های تصویری در آیات سوره شعراء پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از مجموع ۲۲۷ آیه این سوره، ۹۱ آیه واجد طرحواره‌های تصویری شاخص هستند که در میان آن‌ها، طرحواره حرکتی با ۴۶ مورد (50٪) بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده است؛ پس از آن، طرحواره حجمی با ۲۸ مورد (30٪) و طرحواره قدرتی با ۱۷ مورد (20٪) قرار دارند. تحلیل داده‌ها نشان داد که مفاهیم انتزاعی سوره، از جمله وحی، معاد، بهشت، عذاب الهی، ایمان، کفر و اقتدار الهی، عمدتاً از طریق سه حوزه بنیادین تجربه انسانی یعنی حرکت، فضا و نیرو مفهوم‌سازی شده‌اند. همچنین، بسامد بالای طرحواره حرکتی با درون‌مایه روایی سوره شعراء، شامل دعوت انبیا، سیر نزول وحی، حرکت مؤمنان به سوی نجات و فرجام مکذبان، ارتباط معناداری دارد. نتایج پژوهش بیانگر آن است که طرحواره‌های تصویری افزون بر کارکرد شناختی، در عینی‌سازی مفاهیم انتزاعی و تسهیل انتقال پیام‌های اعتقادی و اخلاقی قرآن نقش مهمی ایفا می‌کنند و از مهم‌ترین سازوکارهای مفهوم‌سازی در سوره شعراء به شمار می‌روند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Conceptualizing Abstract Concepts in Surah al-Shuʿarāʾ: An Analysis Based on Johnson’s Image Schema Theory

نویسندگان English

Hooman Nazemian 1
jalil Hajipour 2
1 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kharazmi University, Karaj, Iran
2 PhD Student in Arabic Language and Literature, Kharazmi University, Karaj, Iran
چکیده English

Cognitive linguistics is a modern approach to linguistics that examines the relationship between language, thought, and human bodily experience. Within this framework, image schemas are cognitive patterns arising from human interaction with the surrounding environment and play an important role in the conceptualization of abstract concepts. Since a substantial proportion of Qur'anic concepts are abstract and non-material in nature, examining the cognitive mechanisms through which they are conceptualized can contribute to a deeper understanding of the semantic layers of the Holy Qur'an. Using a descriptive-analytical method within a mixed-methods framework, the present study examines the role of image schemas in the verses of Surah al-Shuʿarāʾ based on Mark Johnson's (1987) Image Schema Theory. The findings show that 91 of the surah's 227 verses contain salient image schemas. Among the identified schemas, the Path schema is the most frequent, with 46 occurrences (50%), followed by the Container schema, with 28 occurrences (30%), and the Force schema, with 17 occurrences (20%). The analysis indicates that the surah's abstract concepts, including revelation, resurrection, Paradise, divine punishment, faith, disbelief, and divine authority, are primarily conceptualized through three fundamental domains of human experience: movement, space, and force. Furthermore, the high frequency of the Path schema is closely associated with the narrative themes of Surah al-Shuʿarāʾ, including the prophets' missions, the descent of revelation, the believers' journey toward salvation, and the ultimate fate of those who deny the truth. The findings suggest that image schemas not only serve a cognitive function but also help make abstract concepts more concrete and facilitate the communication of the Qur'an's theological and ethical messages. Accordingly, image schemas constitute one of the principal mechanisms of conceptualization employed in Surah al-Shuʿarāʾ.

کلیدواژه‌ها English

cognitive semantics
image schemas
conceptualization of abstract concepts
Surah al-Shuʿarāʾ
Mark Johnson
- قرآن کریم؛ ترجمه مهدی فولادوند، به کوشش هیئت علمی دارالقرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی)، تهران: دفتر مطالعات تاریخ معارف اسلامی، 1418ق.
1. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر.(1414ق)
2. بیابانی احمدرضا طالبیان یحیی (۱۳۹۱)، «بررسی استعاره جهت گیرانه و طرحواره های تصویری در شعر شاملو" پژوهش نامه نقد ادبی دوره ۱. شماره ۱. صص ۹۹-۱۲۶.
3. دبیر مقدم، محمد (۱۳۹۰)، زبان‌شناسی نظری. ویراست دوم. تهران: سمت
4. راسخ مهند، محمد (1393)، درآمدی بر زبان‌شناختی: نظریه‌ها و مفاهیم، تهران: سمت.
5. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1374ش، 1416ق )، مفردات الفاظ القرآن ، دمشق: دارالقلم.
6. رضوی، محمدرضا (1390)، در معرفی و نقد کتاب درآمدی برزبان‌شناسی شناختی؛ نظریه‌ها و مفاهیم. ویژنامۀ فرهنگستان، شماره 6، صص 294-330.
7. صفوی، کوروش (۱۳۸۲ش). بحثی درباره طرحواره‌های تصویری از دیدگاه معنی‌شناسی شناختی، نامه فرهنگستان، ۱، صص ۶۵_۸۵
8. """"""""""""" (۱۳۸۴)، فرهنگ توصیفی معنا شناسی. تهران: فرهنگ معاصر.
9. """"""""""""" (1391)، معنی‌شناسی (مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی)، تهران: نویسه پارسی.
10.  """"""""""""" (۱۳۹۷)، درآمدی بر معنی شناسی، چاپ ششم، تهران: سوره مهر.
11. طباطبایی، محمدحسین (1381)، تفسیر المیزان، ترجمه: محمدباقر موسوی همدانی، قم: دارالعلم.
12. فتوحی، محمد (۱۳۹۰ش)، سبک‌شناسی؛ نظریه‌ها و رویکردها و روش‌ها. تهران: سخن.
13. قائمی‌نیا، علیرضا؛ معناشناسی شناختی قرآن؛ چ،١ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی، ١٣٩٠ش.
14. کوچش زلتن (۱۳۹۳ش) مقدمه‌ای کاربردی براستعاره. ترجمه شیرین پورابراهیم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
15. مکارم شیرازی، ناصر (1373)، تفسیر نمونه، قم: امیرالمؤمنین.
16. یاوری، حسین (1392)، آشنایی با زیبایی‌شناسی، تهران: آذر.
17. Johnson, Mark (1987). The body in the mind The Bodily Basis of Meaning, Imagination and Reason, Chicago University of Chicago Press.