بررسی و تحلیل آراء مفسران پیرامون آیات مشتمل بر اسلوب ادبی ـ بلاغی «ما أَدْراک...‏» و اعجاز بیانیِ آن در قرآن

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

2 دانشجوی دکتری دانشگاه اراک

3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اراک

چکیده

یکی از اسلوب­های ادبیِ قرآن، «ما أَدْراک...‏» است که در عصر نزول به­کار می‌رفته و مردمان آن زمان با کارکردهای آن آشنا بوده­اند و بعدها خیلی مورد توجه نبوده‌است. از آنجا ‌که یکی از وجوه اعجاز قرآن، وجهِ بیانیِ آن ‌است، تبیین معنای این اسلوب بیانی، اهمیت این پژوهش را نمایان می­سازد. این اسلوب که تنها در سور مکی قرآن و آن هم سیزده بار ذکر شده، دارای کارکردهای بلاغی متعددی است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-توصیفی، به بررسی معنایی و نیز تحلیل صرفی و نحوی «ما أَدْراک...‏» و بسامد قرآنی آن پرداخته و دیدگاه‌های مفسران در ابعاد مختلف اینگونه آیات و از جمله اینکه خطاب به پیامبر (ص) است یا مطلق انسان و... را تبیین نموده و آن را بسته­ اصطلاحی ادبی خاص قرآن دانسته که برای جلب توجه شنونده، هنگام تفخیم و تعظیم مطلب، به هنگام بیان مباحثی بسیار مهم و تاکید بر آنها، همچون قیامت و شب قدر استفاده می­شود و از نشانه‌های اعجاز ادبیِ قرآن است که بهترین اسلوب‌های بلاغیِ عرب را طبق اهداف خود به‌کار برده‌است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Study of the Exegetes' Opinions about the Ayahs Including the Literary-Rhetorical Structure of Mā Adrāka and Its Verbal Miracle in the Qur’an

نویسندگان [English]

  • Zohreh Akhavan Moghaddam 1
  • Zahra Ghotbi 2
  • Keivan Ehsani 3
1 . Associate Professor
2 PhD Student, Arak University
3 . Corresponding Author: Assistant Professor, Department of Qur’anic and Hadith Sciences, Arak University
چکیده [English]

One of the literary structures of the Qur’an is the phrase Mā Adrākawhich was used in the age of revelation and the people of that time were familiar with its functions. It was not much common later, however. One of the miraculous aspects of the Qur’an is its verbal aspect and Mā Adrākaisa structure serving several important rhetorical functions in the Qur’an. Therefore, explaining the meaning of this structure, mentioned only in Makki ayahs of the Qur’an thirteen times, shows the importance of this research. This study, with an analytical-descriptive method, examines Mā Adrāka and its Qur’anic frequency, as well as the views of exegetes on various dimensions of such ayahs, including whether it is addressed to the Prophet (PBUH) or to mankind in general, etc. Exegetes consider it as a literary term specific to the Qur’an used to attract the attention of the listener, to magnify the topic or event, when expressing very important topics and emphasizing them, such as Resurrection and the Qadr Night. It is one of the signs of the literary miracle of the Qur’an, which has used the best Arabic rhetorical methods according to its goals.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • literary miracle
  • rhetoric of the Qur’an
  • the structure Mā Adrāka
  1. ابن عاشور، محمدبن طاهر، (1984م)، التحریر و التنویر، تونس: الدار التونسیة للنشر.
  2. ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
  3. اسماعیل بن عباد، صاحب بن عباد، (1414ق)، المحیط فی اللغه، بیروت: عالم الکتاب.
  4. آلوسی، سید محمود، (۱۴۱۵ق)، تفسیر روح المعانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت: دارالکتاب العلمیه، چاپ اول.
  5. بانو امین، سیّده نصرت، (۱۳۶۱ش)، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران: انتشارات نهضت زنان مسلمان.
  6. براون، جورج، (1378ش)، پرسشگری، ترجمه سید فضائلی هاشمی، مشهد: آستان قدس.
  7. بلاغی، سید عبد الحجّه، (1386ق)، حجّه التفاسیر و بلاغ الاکسیر، تهران: انتشارات حکمت.
  8. جوادی آملی، عبدالله، (۱۳۹۸ش)، سلسله جلسات تفسیر قرآن، تفسیر سوره طارق، سایت اسراء http://javadi.esra.ir.
  9. حسینی زبیدی، محمد مرتضی، (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.

10. حسینی همدانی، سید محمد حسین، (1404ق)، انوار درخشان، تهران: کتابفروشی لطفی.

11. دایره المعارف بزرگ اسلامی (بی­تا)، «مقاله استفهام»، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.

12. دروزه، محمد عزت، (1383ق)، التفسیر الحدیث، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.

13. درویش، محیی الدین، (۱۴۱۵ق)،  اعراب القرآن و بیانه،سوریه: دار الارشاد.

14. دمامینی، بدرالدین، (۲۰۱۱)، تحفة الغریب علی مغنی اللبیب، اردن: عالم الکتب الحدیث.

15. راغب اصفهانی، حسین‏بن‏محمد، (1412ق)، المفردات فی غریب القران، دمشق: دار القلم، الدار الشامیه.

16. زمخشری، محمودبن‏عمر،(1407ق)، الکشاف عن‏حقائق غوامض‏التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی.

17. سید قطب، شاذلی، (۱۴۱۲ق)، فی ظلال القرآن، بیروت ـ قاهره: دار الشروق، چاپ هفدهم.

18. صادقی تهرانی، محمد، (۱۳۶۵ش)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنّه، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، چاپ دوم.

19. صادقی مجد، محمد جواد، (1381ش)، استفهامات قرآنی و جایگاه آن در هدایت انسان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه امام صادق.

20. صافی، محمود بن عبد الرحیم، (1418ق)، الجدول فی الاعراب القرآن، دمشق ـ بیروت: دار الرشید مؤسسة الایمان.

21. طباطبایی، سوسن، (1377ش)، تحقیق و تحلیل پیرامون استفهامات قرآنی از نظر ادبی و بلاغی، رساله دکتری رشته ادبیات عرب، دانشگاه تربیت مدرس.

22. طباطبائی، سید محمد حسین، (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد باقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه­ی مدرسین حوزه علمیه قم.

23. طبرسی، فضل‏بن حسن، (1372ش)، مجمع‏البیان فی تفسیرالقران،  گروه مترجمان، تهران: ناصر خسرو.

24. طبری، أبوجعفر محمد بن جریر، (۱۴۱۲ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفه، چاپ اول.

25. طوسی، محمد بن حسن، (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.

26. عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، (1415ق)، تفسیر نور الثقلین، قم: انتشارات اسماعیلیان.

27. عسکری، حسن بن عبدالله، (1400ق)، الفروق فی اللغه، بیروت: دار الآفاق الجدیده.

28. فخر الدین رازی، ابوعبدالله محمدبن عمر، (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.

29. فرات کوفی، ابوالقاسم فرات بن ابراهیم، (1410ق)، تفسیر فرات کوفی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.

30. فضل الله، سید محمد حسین، (۱۴۱۹ق)، تفسیر من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعه و النشر، چاپ دوم.

31. فوده، عبد العلیم السید، (1372ق، 1953م)، اسالیب الاستفهام فی القرآن، مصر، قاهره: المجلس الاعلی لرعایه الفنون و الآداب و العلوم الاجتماعیه.

32. فیض کاشانی، ملا محسن، (1415ق)، تفسیر الصافی، تهران: انتشارات صدر.

33. قرشی، سید علی اکبر،( ۱۴۱۲ق)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم.

34. قمی مشهدی،  میرزا محمد بن محمد رضا، (1368ش)، تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.

35. قمی، علی بن ابراهیم، ( ۱۴۰۴ق)، تفسیر القمی، تحقیق موسوی جزائری، قم: دار الکتاب.

36. مترجمان، (1356ش)، ترجمه تفسیر طبری، تهران: انتشارات توس، تهران.

37. مصطفوی، حسن،(1368ش)، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

38. مطهری، مرتضی، (بی‌تا)، آشنایی با قرآن (تفسیر سوره دهر)، ج۱۱، تهران: بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مرتضی مطهری

39. معرفت، محمدهادی، (۱۳۷۸ش)، علوم قرآنی، قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی «التمهید»، چاپ اول.

40. مکارم شیرازی، ناصر، (1374ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتاب الاسلامیه.

41. موذنی، علی محمد، (۱۳۷۶)، «با جاری وحی؛ ما ادریک در قرآن مجید»، مجله وقف میراث جاویدان، شماره۱۸، ص۷ ـ۱۳.

42. مهدوی کنی، محمد رضا، (1397ش)، تفسیر سوره مبارکه قدر، قم: دانشگاه امام صادق.

43. یعقوبی، احمد بن اسحق، (۱۳۸۲ش)، تاریخ یعقوبی، ترجمه: محمد ابراهیم آیتی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نهم.