فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

بررسی و تحلیل داستان حضرت ابراهیم (ع) بر اساس نظریۀ تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
علی صفایی سنگری 1
سلیمان کریمی 2
1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
10.22034/paq.2024.2022540.3814
چکیده
تحلیل گفتمان انتقادی رویکردی است میان‌رشته‌ای که به تحلیل گفته‌ها و متون در چارچوب مناسبات قدرت در جامعه و نقش زبان در تثبیت و تداوم سلطه می‌پردازد. در تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، متون، به‌ویژه داستان در سه سطح (توصیف، تفسیر و تبیین) مورد بررسی قرار می‌گیرد. فرکلاف در تحلیل گفتمان انتقادی خویش، ایدئولوژی را ابزار ایجاد و حفظ روابط قدرت در جامعه می‌داند و بر چهار مفهوم بنیادین (قدرت، جهان‌بینی، زبان و ایدئولوژی) تأکید دارد. این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از ابزار کتابخانه‌ای در صدد آن است تا به تحلیل گفتمان انتقادی داستان حضرت ابراهیم ع در قرآن بر اساس الگوی سه سطحی فرکلاف (توصیف، تفسیر، تبیین) پرداخته، واضح نماید که کدام گفتمان، در این داستان کلیدی و برجسته است و کدام مفاهیم ایدئولوژیک در پس متن این داستان وجود دارد و چگونه این مفاهیم در ساختارهای مختلف سه سطحی مد نظر فرکلاف همخوانی پیدا کرده‌اند؟ نتایج حاکی از آن است که برجسته‌ترین گفتمان در این داستان، گفتمان توحیدی حضرت ابراهیم ع با روش‌های استدلالی-احتجاجی و تبلیغی است. مفاهیم ایدئولوژیک معرفتی (خداشناسی)، تربیتی و تبلیغی هم برای داعیان و مبلغان و هم برای عام مخاطبان قرآنی در پسِ متن آن نهفته است. البته گفتمان حضرت ابراهیم ع بر مقتضای حال مخاطب شکل گرفته که با توجه به بافت موقعیتی متن این داستان، می‌توان مفاهیم ایدئولوژیک متفاوتی را از آن دریافت نمود.
کلیدواژه‌ها
داستان ابراهیم (ع)
تحلیل گفتمان انتقادی
نورمن فرکلاف
بافت موقعیتی
مفاهیم پس‌زمینه‌ای

موضوعات

عنوان مقاله English

Studying and analyzing the story of Hazrat Ibrahim, based on the theory of critical discourse analysis by Norman Fairclough

نویسندگان English

Ali Safayi Sangari 1
Sulaiman Karimi 2
1 Professor of Persian Language and Literature, faculty of literature and humanities, Guilan University, Rasht, Iran
2 Ph.D. student of Persian language and literature, faculty of literature and humanities, Guilan University, Rasht, Iran
چکیده English

Critical discourse analysis is an interdisciplinary approach that analyzes statements and texts within the framework of power relations in society and the role of language in establishing and maintaining dominance. In Norman Fairclough's critical discourse analysis, texts, especially stories, are examined at three levels (description, interpretation, and explanation). In analyzing his critical discourse, Fairclough considers ideology as a tool for creating and maintaining power relations in society and emphasizes four fundamental concepts (power, worldview, language and ideology). This research, with the descriptive-analytical method and the use of library tools, aims to analyze the critical discourse of the story of Prophet Abraham in the Qur'an based on the three-level model of Farklaf (description, interpretation, explanation) and clarify which discourse in this story. It is key and prominent, and which ideological concepts are behind the text of this story and how these concepts have found harmony in the different three-level structures considered by Fairclough? The results indicate that the most prominent discourse in this story is the monotheistic discourse of Hazrat Ibrahim, with argumentative-protest and preaching methods. And the ideological concepts of epistemology (knowledge of God), education and propagation both for the preachers and missionaries and for the general audience of the Qur'an are hidden behind its text. And of course, the speech of Prophet Ibrahim (A.S.) was formed according to the needs of the audience, and according to the situational context of the text of this story, different ideological concepts can be obtained from it.

کلیدواژه‌ها English

Ebrahim A.'s story
critical discourse analysis
Norman Fairclough
situational context
background concepts

  1. - قرآن کریم

    1. آقاگل‌زاده، فردوس (1386)، «تحلیل گفتمان انتقادی و ادبیات»، ادب پژوهی، شماره 1، بهار، صص 17-27.
    2. پراندوجی، نعیمه و ناهید نصیحت 1388)، «جلوه‌های هنری داستان حضرت ابراهیم(ع) در قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، شماره 59 و 60، صص 292-314.
    3. تقوی، هدیه (1399)، «کنش گفتمانی حضرت ابراهیم ع با مخالفان در قرآن کریم بر اساس طبقه‌بندی کنش‌های گفتاری سرل»، فصلنامه علمی تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال17، شماره2، تابستان، صص1-31.
    4. تیلور، استفنی (1399)، تحلیل گفتمان چیست؟، ترجمه عرفان رجبی و پدرام منیعی، تهران: نشر نویسه پارسی.
    5. حاجی‌زاده، مهین و رعنا فرهادی (1397)، «بررسی قصه یوسف ع بر اساس نظریه تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف»، فصنامه علمی-پژوهشی پژوهش‌های ادبی-قرآنی، سال ششم، شماره4، زمستان، صص 25-42.
    6. حسینی، محمد (1382)، ریخت‌شناسی قصه‌های قرآن، تهران: انتشارات ققنوس.
    7. شاهنده، آمنه (1401)، «توصیفات ابراهیم ع در آیات مکی و مدنی و هویت ذبیح او: نقد اراء تفسیری مستشرقان»، پژوهش‌نامۀ نقد آراء تفسیری، سال سوم، دوره 1، شماره 5، تابستان، صص 11-31.
    8. شیرافکن، محمدحسین و مجید حیدری‌فر (1397)، «جستاری در روش تبلیغی حضرت ابراهیم ع با تأکید بر آیه 125 نحل»، فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات تفسیری، سال نهم، شماره 35، پاییز، صص 99-120.
    9. صالحی، پیمان و طاهره افشار (1398)، «تحلیل گفتمان انتقادی داستان حضرت موسی ع در قرآن کریم بر اساس الگوی نورمن فرکلاف»، فصلنامه علمی-پژوهشی پژوهش‌های قرآنی، سال24، شماره3،پاییز، صص82-59.
    10. عثمانی، محمد شفیع (1387الف)، تفسیر معارف‌القرآن، جلد 5، ترجمه محمد یوسف حسین‌پور، تهران: انتشارات احمد جام.
    11. عثمانی، محمد شفیع (1387ب)، تفسیر معارف‌القرآن، جلد 9، ترجمه محمد یوسف حسین‌پور، تهران: انتشارات احمد جام.
    12. عثمانی، محمد شفیع (1386ج)، تفسیر معارف‌القرآن، جلد 11، ترجمه محمد یوسف حسین‌پور، تهران: انتشارات احمد جام.
    13. علیزاده، مژده (1398)، «اصول و روش‌های تربیتی حضرت ابراهیم ع در مواجهه با منکران توحید»، دوفصلنامه علمی علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، دوره 7، شماره 13، پاییز و زمستان، صص 135-150.
    14. علیمی، ماندانا و محمد مهدی نادری (1398)، «تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف بر اساس داستان سلیمان»، فصلنامه پژوهش‌های ادبی و بلاغی، سال 8، شماره 29، زمستان، 47- 62.
    15. فرکلاف، نورمن (1387)، تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمه گروه مترجمان: فاطمه شایسته پیران و همکاران، تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
    16. قطب، سید (1359الف)، آفرینش‌های هنری در قرآن، ترجمۀ محمد مهدی فولادوند، تهران: بنیاد قرآن.
    17. قطب، سید (1386ب)، فی ظلال القرآن، جلد 4، ترجمۀ مصطفی خرم‌دل، تهران: انتشارات احسان.
    18. محیایی، نجمه و همکاران (1396)، «بررسی نظام طرح داستان حضرت ابراهیم ع در قرآن کریم با تکیه بر نظریۀ پیرنگ لاری وای»، مجله زبان و ادبیات عربی، شماره 17، پاییز و زمستان، صص 157-172.
    19. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1387)، تفسیر نمونه، جلد 13، تهران: انتشارات دارالکتب اسلامیه.
    20. نصیری، روح‌اله و همکاران (1399)، «بازسازی معناهای عاطفی در فرایند ارزشی گفتمانی داستان ابراهیم؛ با رویکرد نشانه-معناشناختی»، دوماهنمۀ علمی-پژوهشی جستارهای زبانی، دوره11، شماره2، صص 177-203.
    21. یزدانی، فرشته و محمد نبی احمدی (1400)، «تحلیل گفتمان انتقادی سورۀ بروج از منظر نورمن فیرکلاف»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال پنجم، شماره 1، بهار، صص 3-34.
    22. یزدی، زهره کوچک و همکاران (1402)، «تحلیل گفتمان سوره تحریم بر اساس الگوی فرکلاف»، دوفصلنامه علمی مطالعات قرآن و حدیث، سال 16، شماره 2، بهار و تابستان، صص 177-208.