فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

بررسی کارکرد پیوندهای ربطی در تبیین کنش‌های بهانه‌جویانه قوم بنی‌اسرائیل در سوره بقره بر مبنای نظریه انسجام هالیدی و حسن

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
هدایت الله تقی زاده 1
سعید ولایتی 2
1 دانشیار گروه آموزش زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجه، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889 -14665 تهران،ایران
2 فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات عربی، تهران، ایران
10.22034/paq.2026.2095045.4168
چکیده
این پژوهش در تلاش است تا با رویکردی زبان‌شناختی و آموزشی، به بررسی پیوندهای ربطی در بازنمایی تدریجی بهانه‌جویی قوم بنی‌اسرائیل در آیات 67 تا 74 سوره بقره، بپردازد. مهم‌ترین هدف، این است که کارکرد پیوندهای افزایشی، تقابلی، سببی و زمانی در شکل‌دهی گفتمان تعلل، مقاومت و اطاعت ظاهری این قوم بر اساس نظریه انسجام متنی هالیدی و حسن، مشخص شود. روش پژوهش، توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر تحلیل کیفی آیات مشخص شده است و داده‌ها با اتکا به تفاسیر معتبر و چارچوب نظری انسجام متنی بررسی شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان داد که پیوندهای افزایشی، در 36 مورد و از طریق انباشت تدریجی پرسش‌ها و ویژگی‌ها، فرآیند بهانه‌جویی را گسترش می‌دهند؛ پیوندهای تقابلی، در 10 مورد و تضاد میان فرمان الهی و واکنش قوم را برجسته کرده و تنش گفتمانی بین آن قوم و حضرت موسی(ع) ایجاد می‌کنند؛ پیوندهای سببی، در 8 مورد و منطق درونی پرسش‌ها، پاسخ‌ها و نتایج را سامان می‌دهند؛ و پیوندهای زمانی هم در 16 مورد، توالی مرحله‌به‌مرحله رویدادها و روند تدریجی تعلل و اطاعت را آشکار می‌سازند. پیوندهای ارتباطی به ترتیب، افزایشی با 51.42 درصد، زمانی با 22.85 درصد، تقابلی با 14.30 درصد و سببی با 11.42 درصد، موجب انسجام متن شده‌اند. مشخص شد که انسجام متنی در این آیات، صرفاً ابزاری زبانی نیست، بلکه کارکردی تربیتی و معنایی دارد. از منظر آموزشی، به‌کارگیری نظریه هالیدی و حسن در تحلیل قصه‌های قرآنی می‌تواند شیوه‌های آموزش قرآن را از سطح قرائت و ترجمه فراتر برده و به درک ساختاری، انتقادی و تربیتی متن ارتقا دهد.
کلیدواژه‌ها
پیوندهای ربطی
انسجام متنی
هالیدی و حسن
بهانه‌جویی قوم بنی‌اسرائیل
آموزش قرآن
موضوعات

عنوان مقاله English

Conjunctive Relations and the Construction of Israelites' Excuse-Making in Surah al-Baqarah: A Textual Cohesion Analysis Based on Halliday and Hasan

نویسندگان English

Hedayatollah Taghizadeh 1
Saeed Velayati 2
1 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Farhangian University, P.O. Box 889-14665, Tehran, Iran
2 Master’s Graduate, Department of Arabic Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

This study adopts a linguistic and educational approach to examine the role of conjunctive cohesive devices in the gradual construction of the Israelites' excuse-making in ayahs 67–74 of Surah al-Baqarah. Its main objective is to identify the functions of additive, adversative, causal, and temporal conjunctions in shaping the discourse of delay, resistance, and outward compliance, drawing on Halliday and Hasan's theory of textual cohesion. The study employs a descriptive–analytical method and qualitative textual analysis of the selected Qur’anic ayahs, supported by authoritative exegetical sources and a theoretical framework of textual cohesion. The findings indicate that additive conjunctions, with 36 occurrences (51.42%), expand the process of excuse-making through the gradual accumulation of questions and specifications. Adversative conjunctions, with 10 occurrences (14.30%), highlight the contrast between the divine command and the people's response, creating discursive tension between the Israelites and Prophet Musa. Causal conjunctions, with 8 occurrences (11.42%), organize the internal logic of questions, responses, and consequences, while temporal conjunctions, with 16 occurrences (22.85%), reveal the step-by-step sequence of events and the gradual process of delay and compliance. These four types of conjunctive relations contribute to textual cohesion, with additive conjunctions being the most frequent, followed by temporal, adversative, and causal conjunctions. The study demonstrates that textual cohesion in these ayahs functions not merely as a linguistic mechanism but also as a meaningful and pedagogical resource. From an educational perspective, applying Halliday and Hasan's framework to Qur’anic narratives can help move Qur’anic instruction beyond surface-level recitation and translation towards a deeper structural, critical, and pedagogical understanding of the text.

کلیدواژه‌ها English

conjunctive relations, textual cohesion, Halliday and Hasan's model, Israelites' excuse-making, Qur’anic education
- قرآن کریم، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی.
1. آذرنژاد، شکوه. (۱۳۸۵). مطالعه مفهوم انسجام واژگانی در قرآن کریم (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه پیام نور.
2. آقاگل‌زاده، فردوس. (۱۳۹۴). تحلیل گفتمان انتقادی (چاپ سوم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
3. احمدی، علیرضا، و ‌استواری، اصلان. (۱۳۹۰). «انسجام متنی: ابزاری زبان‌شناسی برای شناخت سبک‌های ادبیات فارسی». مجله مطالعات زبانی بلاغی، سال دوم (شماره سوم)، ۷–۲۰.
4. اسکندری، مهنوش و علی سعیدی. (1403). کاربست عناصر انسجام متن بر اساس نظریه‌ی هالیدی و حسن در غزلی از حافظ و ترجمه روسی آن. پژوهش ادبیات معاصر جهان. دوره 29، شماره یک، 241 – 261.
5. امین، سید مهدی. (۱۴۰۰). موسی و مشکلات رهبری بنی‌اسرائیل از دیدگاه قرآن و حدیث. تهران: بیان جوان.
6. پیرانی، علی؛ فلاحتی، صغری؛ ربیعی، معصومه. (۱۳۹۸). انسجام پیوندی و جلوه‌های زیبایی آن در مقامه ساویه حریری. نشریه زبان و ادبیات عربی، ۱۰(۲)، (۱۹)، ۹۵–۱۱۴.
7. تیموری، احمد؛ سیدی، سید حسین؛ حیدریان شهری، احمد رضا. (1402). تحلیل گفتمان سوره نازعات براساس الگوی فرانقش متنی هالیدی. پژوهش‌های ادبی -قرآنی، 11 (4)، 36 -60.
8. تیموری، احمد؛ سیدی، سید حسین؛ حیدریان شهری، احمد رضا. (۱۴۰۳). تحلیل مولفه‌های انسجام در سوره نبا براساس الگوی فرا نقش متنی هالیدی. مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، ۸(۲)، ۹۸–۱۱۷.
9. الجامی، عبدالرحمن. (۱۴۲۱ق). شرح ملا جامی علی متن الکافیة فی النحو. بیروت لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
10. الحویزی، العروس، و عبدالعلی بن جمعه. (۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین، چاپ چهارم. قم: اسماعیلیان.
11. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار القلم.
12. راوندی، قطب‌الدین. (۱۴۱۸ق). قصص الأنبیاء. قم: الهادی.
13. رمضان‌التجار، نادیه. (۲۰۰۶). علم اللغة النص: بین النظریة والتطبیق، الخطابة النبویة نموذجا. علوم اللغة، العدد الثانی، المجلد التاسع. العدد 2، 285 – 355.
14. زارع آفرین، و فریبا روستایی. (۲۰۲۳). السبک فی النص القرآنی وفقا لنظریة هالیدای و حسن (سورة طه نموذجا). مجلة التواصلیة، ۹(۴)، ۷۵–۹۵.
15. الزمخشری، ابوالقاسم محمود بن عمر. (۶۸۲ق). تفسیر الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث الاسلامی.
16. سلطانی، سیدعلی اصغر. (۱۳۹۶). نگارش دانشگاهی: پاراگراف‌نویسی (جلد ۱ و ۲). قم: لوگوس.
17. سیدی، سیدحسین و قلعه‌جوقی، سمیه‌بیگ. (1398). تحلیل گفتمان دو سوره فلق و ناس براساس الگوی فرانقش متنی هالیدی، فصلنامه علمی پژوهش‌های قرآنی، سال هفتم، شماره دوم،109 – 130.
18. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن. (۱۴۱۵ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. بیروت: دار الفکر.
19. شرتونی، رشید. (۱۳۹۱). مبادئ العربیة فی الصرف و النحو. تهران: اساطیر.
20. طباطبائی، محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
21. طبرسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت لبنان: دارالمعرفة.
22. طوسی، شیخ الطائفة ابو جعفر محمد بن حسن. (۱۴۱۲ق). البیان فی تفسیر القرآن. بیروت لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
23. طوسی، شیخ الطائفة ابو جعفر محمد بن حسن. (۱۴۱۳ق). تفسیر التبیان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
24. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه. (۱۴۱۵ق). تفسیر نورالثقلین، سیدهاشم رسولی محلاتی). قم: اسماعیلیان.
25. فخرزاری، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
26. فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (۱۴۱۵ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
27. قمی مشهدی، محمدرضا. (۱۴۲۳ق). تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب. قم: دارالغدیر.
28. لطفی‌پور ساعدی، کاظم. (۱۳۸۵). درآمدی بر اصول و روش ترجمه. تهران: نشر دانشگاهی.
29. مختاری، قاسم‌؛ خدابخش‌نژاد، مهرانگیز. (۱۳۹۷). تحلیل زیباشناسی آیات قرآن کریم بر پایه عنصر انسجام و پیوستگی؛ بررسی نمونه‌ای سوره‌های جزء سی‌ام. دوفصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ۷(۱)، ۱۰۷–۱۲۶.
30. مصطفی، ابراهیم، و همکاران. (۱۳۹۲ق). المعجم الوسیط (جلد ۱ و ۲). القاهرة: دار الدعوة.
31. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
32. موسوی‌پناه، سیداحمد. (1403). «مقاربة لسانیة لآلیات الترابط النصّی فی الدعاء السابع من الصحیفة السجادیة علی ضوء منهجیة رقیة حسن و مایکل هالیدای»، دراسات فی النقد الأدب العربی، العدد (28)، السنة 15، 195 - 212.
33. مهاجر، مهران، محمد و نبوی، محمد . (۱۳۹۳). به سوی زبان‌شناسی شعر. تهران: آگه.
34. نورائی‌نیا، زهره؛ فراتی، علی‌اکبر. (1403). کارکرد پیوندهای انسجامی جانشینی در مفهوم‌شناسی «کفر» با تکیه بر آیات سوره بقره و با استفاده از نظریه مایکل هالیدی، مجله پژوهش‌های ادبی -قرآنی، 12 (1)، 41 – 54.
35. نیازی، شهریار ؛ قاسمی‌اصل، زینب. (1397). تحلیل زبان‌شناختی متون عربی (با تکیه بر دستور نقش‌گرای هلیدی)، دوم، تهران: علمی.
36. هاشمی دهسرخی، سید محمود. (۱۳۹۹). فرجام‌شناسی انحرافات اجتماعی بنی‌اسرائیل از منظر قرآن. تهران: مؤلف.
37. هالیدی، مایکل و حسن، رقیه. (1393). زبان، بافت، متن، ایعاد زبان از منظر نشانه‌شناسی اجتماعی، ترجمه: محسن نوبخت، تهران: سیاهرود.
38. یارمحمدی، لطف‌الله. (۱۳۷۴). پانزده مقاله در زبان‌شناسی مقابله‌ای و ساخت زبان فارسی: دستور، متن و گفتمان. تهران: رهنما.
39. Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1976). Cohesion in English. London: Longman.
40. Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1984). Cohesion in English. London: Longman.
41. Hatmal Odeh Al-Khalidy. (2018). The use of conjunctions as grammatical cohesion in the speeches of Her Majesty Queen Rania of Jordan. International Journal of Applied Linguistics and English Literature, 7(5), 207-211.
42. Maisa Yahya Abu-athreh, Ashinida Aladdin. (2025). Cohesion in Qur'anic Narrative: A Study of Monologue & Dialogue Patterns in Surat al-Kahf (Chapter of the Cave). GEMA Online Journal of Language Studies, 25(3). pp. 642–664.
43. Shahzadi, K., & Anwar, N. (2022). A corpus-based study of additive and adversative in clause complex: The case of British and Pakistani research discourse. Corporum: Journal of Corpus Linguistics, 5(2), 74-94.