فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی

کنش‌های گفتاری در سوره نمل: تحلیلی کاربردشناختی بر پایه نظریه جان سرل از توزیع بسامدی تا کارکرد بلاغی و انسجام گفتمانی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
فاطمه کاظم زاده 1
زهرا عزیزی 2
1 استادیار، دانشکده علوم قرآنی تهران، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، تهران، ایران
2 فارغ التحصیل سطح سه ادبیات عرب، موسسه اموزش عالی رفیعه المصطفی، تهران، ایران
10.22034/paq.2026.2106106.4188
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل کارکرد ارتباطی آیات سوره نمل بر پایه نظریه کنش‌های گفتاری جان سرل انجام شده است. روش تحقیق در این مطالعه، توصیفی-تحلیلی است که در آن ۹۳ آیه سوره مذکور بر اساس کنش‌های پنج گانه سرل (اظهاری، ترغیبی، تعهدی، اعلامی و عاطفی) کدگذاری و تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کنش‌های اظهاری با ۴۱ درصد (۳۸ آیه) و کنش‌های ترغیبی با ۳۵ درصد (۳۲ آیه) بیشترین بسامد را در این سوره دارند. همچنین، تحلیل توزیع کنش‌ها در بخش‌های موضوعی سوره نشان‌دهنده انطباق دقیق میان نوع کنش گفتاری و کارکرد ارتباطی هر بخش است. نتایج کیفی بر چندلایگی کنش‌ها در آیات شاخص (مانند داستان سلیمان و آیات «أَمَّنْ») تأکید دارد؛ به‌گونه‌ای که یک آیه می‌تواند هم‌زمان حامل بیش از یک نوع کنش باشد. در نهایت، این پژوهش بر ضرورت تلفیق کاربردشناسی زبان با علوم بلاغی سنتی برای تحلیل دقیق‌تر کلام الهی تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
سوره نمل
کنش گفتاری
جان سرل
کاربرد شناختی بلاغت قرانی
موضوعات

عنوان مقاله English

Speech Acts in Surah al-Naml: From Frequency Distribution to Rhetorical Functions and Discourse Coherence

نویسندگان English

Fateme Kazem zadeh 1
Zahra Azizi 2
1 Assistant Professor, Faculty of Qur’anic Sciences, University of Qur’anic Studies and Sciences, Tehran, Iran
2 Level 3 Graduate in Arabic Literature, Rafīʿ al-Mustafa Institute of Higher Education, Tehran, Iran
چکیده English

This study aims to analyze the communicative functions of the ayahs in Surah al-Naml based on John Searle’s speech act theory. Using a descriptive-analytical approach, the study codes and analyzes 93 ayahs of the Surah according to Searle’s five categories of speech acts: assertives, directives, commissives, declaratives, and expressives. The findings reveal that assertive acts (41%, 38 ayahs) and directive acts (35%, 32 ayahs) are the most frequent categories. Furthermore, the distribution of speech acts across the thematic sections of the Surah demonstrates a close correspondence between the types of speech acts and the communicative functions of the respective sections. The qualitative analysis of key passages, including the narrative of Solomon and the ayahs beginning with “أَمَّنْ”, highlights the multilayered nature of speech acts in the Qur’an, showing that a single ayah may simultaneously convey more than one illocutionary force. Ultimately, the study emphasizes the need to integrate linguistic pragmatics with classical Arabic rhetoric to achieve a more comprehensive analysis of divine discourse.

کلیدواژه‌ها English

speech act theory, John Searle, Surah al-Naml, Qur’anic pragmatics, discourse cohesion, Qur’anic rhetoric

- قرآن کریم

۱. ابن‌عاشور، محمد طاهر (۱۴۲۰ق). التحریر و التنویر من التفسیر (ج۱۹). بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
۲.باباعلمی‌میلانی، زهره؛ نویدی، عبدالوحید (۱۴۰۴). «تحلیل متن‌شناختی آیات اجتماعی قرآن کریم بر اساس نظریه کنش گفتاری جان سرل». نشریه تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، ش۲، ص۱-۲۰.
۳.تفتازانی، سعدالدین (۱۴۱۸ق). المطول فی شرح تلخیص المفتاح. بیروت: دارالکتب العلمیة.
۴.جرجانی، عبدالقاهر (۱۴۰۴ق). دلائل الإعجاز. بیروت: دارالکتب العلمیة.
۵.حسینی، سکینه؛ اسلامی، اسماعیل؛ باوان‌پوری، مسعود (۱۴۰۲). «تحلیل آیات داستان نوح (ع) با تکیه بر نظریۀ کنش گفتاری سرل». مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، ش۴، ص۴۱-۵۶.
۶.خسروی، مهدی؛ رضایی، مریم (۱۴۰۰). «بررسی و تحلیل کنش‌های گفتاری در آیات اجتماعی قرآن». دوفصلنامه مطالعات قرآنی، ش۲۴، ص۷۵-۹۸.
۷.دسترنج، فاطمه؛ ذوالفقاری، محسن (۱۳۹۹). «تحلیل ساختار سورۀ شمس بر مبنای نظریۀ کنش گفتاری جان سرل». فصلنامه پژوهش‌های ادبی‌قرآنی، ش۲، ص۶۵-۸۸.
۸.ذوالفقاری، محسن؛ دسترنج، فاطمه (۱۴۰۱). «تحلیل کنش‌های گفتار ادعیه پیامبران در قرآن کریم براساس نظریۀ جان سرل». پژوهش‌های زبان‌شناسی، ش۱۸، ص۱-۲۵.
۹.راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن (تحقیق صفوان عدنان داودی). دمشق: دارالقلم.
۱۰.رحمتی، محمد؛ حسینی، سید مهدی (۱۴۰۴). «تحلیل کاربردشناختی دعای ابوحمزه ثمالی با تکیه بر نظریه کنش گفتاری سرل». سراج منیر، ش۵۰، ص۵۵-۷۸.
۱۱.زارعی، عاطفه؛ حسینی، سید محمدرضا (۱۴۰۲). «تحلیل استفهامات سوره صافات بر اساس نظریه کنش گفتاری سرل». مطالعات ادبی متون اسلامی، ش۱۵، ص۵۵-۷۲.
۱۲.سرل، جان (۱۳۸۷). افعال گفتاری، جستاری در فلسفه زبان (ترجمه محمدعلی عبداللهی). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
۱۳.سیدی، حسین؛ خلف، حسن (۱۳۹۲). «تحلیل زیبایی‌شناختی تصویرهای هنری در قرآن (مطالعه موردی سوره فصلت)». پژوهش‌های ادبی‌قرآنی، ش۲، ص۳۹-۶۰.
۱۴.صانعی‌پور، محمدحسین (۱۳۹۵). مبانی تحلیلی کارگفتی در قرآن کریم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
۱۵.صولتی، سمیه؛ صادقی، شیوا؛ زینی‌وند، تورج (۱۴۰۲). «واکاوی برساخت گفتمانی داستان حضرت سلیمان (ع) در سورۀ نمل با تکیه بر نشانه‌های معناساز مایکل هلیدی». پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، ش۲، ص۴۳-۶۲.
۱۶.طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۹ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج۱۵). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
۱۷.طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج۷). بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
۱۸.عابدی، محسن؛ کریمی، محمد (۱۴۰۱). «تحلیل افعال امری در سوره لقمان با تکیه بر کنش گفتاری سرل». پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، ش۳، ص۷۵-۹۴.
۱۹.عبداللهی، مهدی (۱۳۸۷). نظریه کنش از دیدگاه جان سرل. قم: نشر کتاب طه.
۲۰.کمری، الهه (۱۴۰۵). «بررسی زبان‌شناختی سورۀ نمل در چارچوب نظریۀ کنش گفتاری سرل». سامانه مدیریت نشریات علمی.
۲۱.مطوری، حسین (۱۴۰۰). «تحلیل سوره مرسلات بر پایه نظریه کنش گفتاری». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، ش۱۳، ص۲۰۱-۲۱۹.
۲۲.مکارم شیرازی، ناصر؛ امیری، محمدحسین؛ حسینی، علی (۱۳۷۱). تفسیر نمونه (ج۱۵). تهران: دارالکتب الاسلامیة.
۲۳.مک‌دانل، دایان (۱۳۸۱). مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان (ترجمه حسینعلی نوذری). تهران: انتشارات فرهنگ گفتمان.
۲۴.ملاابراهیمی، عزت؛ سپهر، ابوالفضل (۱۴۰۲). «تحلیل سوره یاسین با استفاده از نظریه کنش گفتاری جان سرل». مطالعات تأویلی قرآن، ش۷، ص۱۳۵-۱۵۸.
۲۵.نوری، سید رضا؛ کریمی، محمد (۱۴۰۴). «تحلیل متن‌شناسی گفتگوی امام علی (ع) با گروه خوارج بر اساس نظریه کنش گفتاری سرل». سراج منیر، ش۵۰، ص۲۵-۴۸.
۲۶.هاشمی، احمد (۱۳۷۸). جواهر البلاغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
27. Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford: Oxford University Press.
28. Searle, J. R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language.   Cambridge: Cambridge University Press.
29. Searle, J. R. (1975). "Indirect Speech Acts". In P. Cole & J. L. Morgan (Eds.), Syntax and Sem antics Vol. 3: Speech Acts (pp. 59–82). New York: Academic Press.